Uyghurlarni irqiy qirghinchiliq qilish bedilige kelgen “Tereqqiyat”

Xitay bashqurushidiki “Tengritagh tori” da 25-féwral “Yéngi dewrdiki jenubiy shinjangning tereqqiyatigha jawab” namliq bir maqale élan qilin'ghan. Maqalide, yéqinqi yillardin buyan jenubiy Uyghur élide alemshumul tereqqiyatlarning barliqqa kelgenliki, bolupmu burun “Iqtisadiy asasining ajiz bolushi we jughrapiyelik tosalghular seweblik tereqqiy qilalmighan jenubiy Uyghur éli” ning bügün ajayip tereqqiyatlargha érishkenliki bayan qilin'ghan. Shundaqla bu tereqqiyatlarning kommunist partiyening “Shinjangni yéngiche idare qilish istratégiyesi” ning türtkiside meydan'gha kelgenliki körsitilgen.

Yéqinqi bir qanche on yildin buyan xitay Uyghur élining jenubidiki Uyghurlar nopusi eng köp olturaqlashqan jaylarda ul esliheler qurulushini keng kölemde élip bardi. Tömüryol, tashyol, hawa qatnishi qatarliq türlük qurulushlar téz sür'ette wujudqa kélip, jenubiy Uyghur élining qiyapitide heqiqeten zor özgirishler barliqqa keltürüldi. Bu körünüsh heqiqeten jenubiy Uyghur éli tarixida ezeldin körülüp baqmighan yéngi bir menzire idi. Halbuki, jenubiy Uyghur élidiki bu tereqqiyatlar Uyghurlar bilen qanchilik munasiwetlik boldi? bu rayondiki özgirishlerni heqiqiy menidiki “Tereqqiyat” déyish rasttinla toghrimu? bu so'allirimizgha jawab tépish üchün, aldi bilen jenubiy Uyghur élidiki Uyghurlarning ötken bir qanche on yillarda némilerni bashtin kechürgenlikige diqqet qilishimizgha toghra kélidu.

“Tereqqiyat” seweblik aziyiwatqan Uyghur nopusi

Aldi bilen tilgha élishqa tégishliki shuki, kommunist xitay mustemlikisi bashlan'ghan 1949-yilidin buyan, shimaliy Uyghur élidiki Uyghurlar bingtüen we xitayning türlük siyasiy heriketliri dawamida keng-kölemlik yoqitilishqa duch kelgenidi. Hetta 60-yillarning béshida shimaliy Uyghur élidiki zor köp sanliq Uyghurlar xitayning chektin ashqan zulumliri seweblik kolléktip halda sabiq sowét ittipaqigha qéchishqa mejbur boldi. Buninggha qoshup bingtüenning xitay ölkiliridin zor kölemde köchmen yötkishi seweblik, yillardin buyan shimaliy Uyghur élining nopus qurulmisida özgirish yüz bérip, xitaylar köp sanliq, Uyghurlar bolsa az sanliq nisbetni igileydighan halet 1980-yillardin awwalla otturigha chiqqanidi. Jenubiy Uyghur éli bolsa taki 1980-yillarghiche Uyghurlar nopusi mutleq köp sanni igileydighan haletni saqlap Keldi. Emma xitayning atalmish islahatidin kéyin bu ehwallarda zor özgirish boldi. Yeni xitayning 5-qétimliq (1999-yilidiki)atalmish memliketlik nopus tekshürüsh netijisidin qarighanda, Xitay nopusi jenubiy Uyghur élidiki omumiy nopusning 26.71 Pirsentini igileydighan haletke yetkenIdi. Téximu muhimi, qumul wilayiti, bortala oblasti we bayin'gholin oblastlirida xitay nopusi omumiy nopusning 60-70 pirsentini igileydighan ehwallar shekillendi. Nöwette xitay nopusining jenubiy Uyghur élide zadi qanchilik nisbetni igiligenlikige da'ir melumatlar xitay teripidin yenila sir tutulmaqta. Emma amérikadiki kommunizm qurbanliri xatire fondining aliy tetqiqatchisi adri'an zénzning 2021-Yili élan qilghan bir doklatida, kelgüsi 20 yilda Uyghurlar nopusining texminen 3 din bir qismining xitayning siyasetliri seweblik aziyip kétidighanliqi otturigha qoyulghanidi. Démek, jenubiy Uyghur élide Uyghur nopusining dawamliq azaytilidighanliqi bir muqerrerlik ikenlikini bu wejidin texmin qilalaymiz.

Atalmish “Tereqqiyat” weyran qilghan Uyghurluq kimliki

Xitay nopusining köpiyishi jenubiy Uyghur élidiki Uyghur nopusining aziyishighila emes, belki Uyghurlarning medeniyet we yashash usullirighimu éghir buzghunchiliqlarni élip keldi. Ötken nechche on yilda xitay hökümiti Uyghurlarning en'eniwi medeniyet miraslirini weyran qildi. Bolupmu diniy puraqqa ige bolghan imaretler, meschit yaki tarixiy orunlarni chéqip yoqatti. Meschitlerning chéqilishi, Uyghurlarning diniy étiqad erkinliklirini cheklesh bilen teng, Uyghurlarning islam dini asasida shekillendürgen xas medeniyet we örp-adetlirinimu tengla weyran qildi. Xelq'ara kishilik hoquq teshkilatliri we tetqiqatchilar bu Heqtiki doklatlirida Bu xil buzghunchiliqlarning hergizmu xitayning “Jenubiy Uyghur élini tereqqiy qildurush üchün yolgha qoyghan ul esliheler qurulushining netijisi” emeslikini, eksiche Uyghurlargha qaritilghan sistémiliq basturushning netijisi ikenlikini otturigha qoyushti. Téximu qorqunchluq bolghini, Uyghurlarning mehelliwi topliship yashash adetlirimu “Tereqqiyat” bahaniside weyran qilin'ghan bolup, nurghunlighan Uyghurlarning öy-makanliri chéqilip, mehelliliri buzuwétildi. Uyghurlar mejburiy halda bashqa jaylargha köchürülüsh, xitay ölkilirige erzan emgek küchi süpitide kolléktip yötkiwétilish, xitaylar bilen arilash olturaqlashturulush qatarliq qismetlerge duch keldi. Adri'an zénz teripidin 2020-yili élan qilin'ghan “Nenkey doklati” da Uyghurlarni bu xil usulda öz yurtliridin qoghlap chiqirishtiki meqsetning, ularni xitaylarning arisigha qumdek chéchip, yoqitish ikenliki ashkara bayan qilin'ghanidi. Démek, jenubiy Uyghur élidiki atalmish tereqqiyat, Uyghurlarni öz xasliqidin mehrum qilip, milliy kimlik we medeniyetlirining xaniweyran qilinishini keltürüp chiqardi.

Ma'aripni xitaychilashturup, Uyghurlarni qul qilghan “Tereqqiyat”

Yataqliq mektep siyasiti jenubiy Uyghur élidiki Uyghur balilirini medeniyette assimilyatsiye qilidighan jaygha aylinip, Uyghurlar balilirini öz ana tili we medeniyetlirini öginish hoquqidin mehrum qildi. Birleshken döletler teshkilati we xelq'ara kechürüm teshkilatining tekshürüsh doklatlirida bu xil tüzüm “Mejburiy özgertish” dep qaralghan Bolup, asasliq meqset Uyghur balilirini öz milliy kimliki we diniy étiqadidin tandurup, xitay kimlikige singdürüwétish bolghanliqi körsitilgen. Bu qilmish peqet Uyghurlarni medeniyet heqliridin mehrum qilish bilenla cheklenmestin, belki ularning pisxikisi we ijtima'iy kimlik tonushighimu uzun muddetlik tesir körsitidighanliqi sheksiz. Buningdin bashqa, Uyghurlarning xitaydiki emgek küchi bazarlirida tengsiz mu'amilige uchrishi, hetta xitaylar teripidin kolléktip sétilish qismetlirige qéliwatqanliqi héchkimge sir emes. Misalgha alsaq, awstraliye istratégiyelik tetqiqat merkizi 2020-yili élan qilghan “Uyghurlar sétilidu” namliq doklatida, bu heqte nahayiti tepsiliy melumatlarni ashkarilighan. Yeni doklatta, Uyghurlarning xitay ölkiliridiki herqaysi zawutlargha kolléktip yötkiliwatqanliqi, bu Uyghurlarning asasen jenubiy Uyghur élidin ikenliki, ularning köp qismi jaza lagérliridin biwasite xitay karxanilirigha yötkelgenliki bayan qilin'ghan. Shundaqla yötkelgen bu Uyghurlarning barghan jaylirida ayrim yataqlarda, nazaret astida turidighanliqi, xizmettin sirtqi waqitlirida xitay tili we idé'ologiyelik terbiyeleshlerge qatnishidighanliqi körsitilgen. Démek, jenubiy Uyghur élidiki atalmish “Tereqqiyat” Uyghurlarning mal süpitide sétilishi, qul süpitide ishlitilishi, shundaqla Uyghur bolushtin cheklinishige seweb bolghan.

Yighinchaqlighanda, jenubiy Uyghur élining ul esliheliri yéngilinip, iqtisadiy tereqqiyati mu'eyyen ilgirileshlerge érishken bolsimu, lékin buning bedili Uyghurlarning medeniyet we kishilik hoquqlirining depsende qilinishi bolghan. Jenubiy Uyghur élini zamaniwilashturush qurulushi, emeliyette Uyghurlarning medeniyet miraslirini we milliy kimliklirini weyran qilish bedilige élip bérilghan. Qisqisi, meyli jenubiy Uyghur élidiki yaki pütkül Uyghur élidiki tereqqiyatlar bolsun, hemmisi oxshashla Uyghurlarni tüp yiltizidin yoqitish, yeni irqiy qirghinchiliq qilish bedilige emelge ashurulghan.

[Eskertish: mezkur obzordiki köz qarashlar aptorning özige tewe bolup, radiyomizgha wekillik qilmaydu]