Adriyan zénizning chamasqa su'ali: “Eger séning ata-anangmu lagérgha solan'ghan bolsa, karing bolmamti?”

Muxbirimiz nur'iman
2022-01-18
Share
Adriyan zénizning chamasqa su'ali: “Eger séning ata-anangmu lagérgha solan'ghan bolsa, karing bolmamti?” Amérika soda sahesidiki milyardér, amérika waskétbol birleshmisi (NBA) qarmiqidiki “Jengchiler” komandisigha meblegh salghuchi kishilerning biri bolghan chamas palixapitiya(Chamath Palihapitiya). 2018-Yili 23-aprél, nyu york.
REUTERS

Amérika soda sahesidiki milyardér, amérika waskétbol birleshmisi (NBA) qarmiqidiki “Jengchiler” komandisigha meblegh salghuchi kishilerning biri bolghan chamas palixapitiyaning özi birlikte bashquruwatqan “Hemme ichide” (All-In) programmisining 15-yanwardiki neq meydan söhbitide qilghan “Uyghurlar bilen bizning néme karimiz?” dégen sözi, her sahening küchlük eyiblishige uchrighan. Uning “Uyghurlar” heqqide éytqan bu sözliri ijtima'iy taratqularda bir meydan keskin talash-tartishqa seweb bolghan.

“Hemme ichide” (All-In) programmisi chamas palixapitiya, jéyson kalakanis qatarliq bir qanche kishining iqtisad, siyaset, köngül ichish sahasi we jem'iyettiki bashqa ijtima'iy mesililer heqqide munazire ilip baridighan neq meydan söhbet pirogrammisi bolup, 15-yanwar küni ular amérika we chet eldiki kishilik hoquq hemde bezi bösüsh xaraktérlik tetqiqatlar heqqide söhbet ötkügen.

90 Minutluq bu söhbette sahibxan jéyson kalakanis amérika prézidénti jow baydénning “Uyghur mejburiy emgikining aldini élish qanuni” gha imza qoyghanliqi heqqide söz qilghan bolup, nöwettiki xelq'araliq meblegh sélish muhitida saqliniwatqan mesililerni otturigha qoyghan. Shu qatarda u Uyghurlar qirghinchiliqqa uchrawatqanda bir qisim meblegh salghuchilarning “Zamaniwi qullar emgiki” arqiliq ishlepchiqirilghan mehsulatlardin menpe'etlinishni tenqidligen. Emma chamas palixapitiya bu mesilige qarita “Uyghurlar bilen bizning néme karimiz?”, “Bu ishlar men üchün aldin oylishidighan mesililer emes” dep jawab bergen.

Chamas palixapitiyaning Uyghurlar heqqide éytqan sözliri tenheriketchiler, siyasiyonlar we bashqa her sahediki kishilerning küchlük tenqidige uchrighan.

Uzundin buyan xitayning Uyghurlargha yürgüzüwatqan basturushlirigha ochuq-ashkara qarshiliqini ipadilep kéliwatqanNBA topchiliridin enes kanter buninggha nahayiti keskin inkas qayturghan. U özining tiwétér supisida chamas palixapitiyaning Uyghurlar heqqide éytqan sözlirini tenqidlep, mundaq dep yazghan: “NBA Herqachan adalet heqqide söz qilip kéliwatidu. Emmma özining rohini pulgha sétiwetken chamasqa oxshash kishilerning barliqini untup qalmayli”. Amérikaning sabiq tashqi ishlar ministiri mayk pompéyomu inkas qayturghan bolup, u mundaq dep yazghan: “Eger NBA rastinla adaletni yaqlaydighan bolsa, ular tézdin chamasning pikirlirini inkar qilishi, shuningdek xitay kompartiyesining Uyghurlarni qirghinchiliq arqiliq basturuwatqanliqini eyiblishi lazim.” amérika dölet mejlisi ezaliridin tom malinowiskimu chamas palixapitiyaning sözlirige mundaq dep inkas qayturghan: “Amérika tupriqida turup xitay hökümitige texsikeshlik qiliwatqan shunche köp bash diréktorlar dölitimizdiki tengsizlikni tenqidlep harmaywatidu. Amérika dölet mejlisi Uyghur qirghinchiliqigha köngül bölidu. Biz achköz shirketlerning bu qirghinchiliqtin payda élishini tosushqa bashliduq.”

Terep-tereptin kéliwatqan tenqidler kücheygendin kéyin, 18-yanwarda chamas özining twéttir supisida mundaq dep yazma bayanat élan qilghan: “Men söhbet programmisini qayta anglap chiqqandin kéyin, özümde hésdashliq tuyghusining kemchil ikenlikini hés qildim. Kishilik hoquq mesilisi meyli xitayda bolsun yaki amérikada bolsun u haman muhim,” dégen. “Jengchiler” waskétbol komandisining hey'et idarisimu bayanat élan qilip: “Chamas peqet kéchik bir meblegh salghuchi, chamasning pikiri peqet özining shexsiy qarishining ipadilinishi, xalas. U hergizmu bizning meydanimizgha wekillik qilmaydu” dep özlirini bu ishtin néri tartqan.

Xitayning Uyghurlargha élip bériwatqan irqiy qirghinchiliqini dunyagha ashkarilashta halqiliq rol oynighan tetqiqatchi adriyan zénz ependi bu heqte radiyomizning ziyaritini qobul qilip, mundaq dédi: “Ikkinchi dunya urushidin kéyinki eng chong lagérgha soliniwatqan bir étnik topluq heqqide ular yiraqta bolghanliqi üchünla, héch ish bolmighandek ‛karim yoq‚ dewatqan mushuninggha oxshash kishilerge heyran qaldim. Bu peqet mushundaq keng kölemlik kishilik hoquq depsendichilikini normallashturushqa urun'ghanliq. Biz peqet mushu yerde xatirjem yashawatqanliqimiz üchün xitay bilen normal soda qilip yürüwersek boliwiridu, dégenliktur. Héch bolmighanda, bu kishi özining kari bolmaydighanliqi heqqide semimiy boldi. Emeliy ish qilishqa küchi bolghan bezi kishiler heqiqeten dehshetlik ehwallarni bilsimu, héchqandaq bir emeliy ish qilghini yoq. Her qandaq bir jem'iyet bir tesir körsetküchige muhtaj. Bezi kishiler jem'iyetke hel qilghuch tesir körsiteleydu. Eger ulardin birsi chiqip özining xitaydin kélidighan paxta mehsulatlirini almaydighanliqini éytsa, bu nurghun kishige tesir qilidu. Bu sirilanka nesillik kishining sözliri bizge tesir küchi bar kishilerge heqiqeten éhtiyajimiz barliqni körsetti.”

Aldinqi ayda aqsaray Uyghurlargha yürgüzülüwatqan “Irqiy qirghinchiliq”, “Insaniyetke qarshi jinayet” we bashqa kishilik hoquq depsendichiliki sewebidin béyjingda ötküzülgen 2022-yilliq qishliq olimpik tenheriket musabiqisini diplomatik bayqut qilghanliqini jakarlighan idi.

Amérika xelq'ara diniy erkinlik komitétining mu'awin re'isi nuri türkel ependi chamas palixapitiyaning Uyghurlar heqqidiki sözliri we chamas palixapitiyaning bu heqte uchrighan tenqidliri heqqide mundaq dédi: “Chamas palixapitiyaning ochuq-ashkara qilghan bu sözliri tenterbiye we holliwud dunyasidiki bezi kishilerning Uyghur mesilige qarita ipadilimigen pozitsiyesining alametlirini körsetti déyishke bolidu. Lékin chamas palixapitiyaning sözlirige qarita amérikaning her sahesidin qayturulghan küchlük inkaslar amérika jem'iyitide Uyghurlar uchrawatqan irqi qirghinchiliqni inkar qilishqa yer yoqluqini körsitidu.”

Chamas palixapitiyaning érengszlerche éytqan sözliri muhajirettiki Uyghur teshkilatliri we Uyghur jama'itining küchlük qarshiliqigha uchridi. Minglarche Uyghur chamas palixapitiyaning twéttér supisigha xitay teripidin yillardin béri lagér we türmilerge solan'ghan a'ile tawabi'atlirining uchurlirni yaghduriwetken. Chamas palixapitiya heqqide hembehirlen'gen herqandaq bir twétning astida lagér shahitlirining we a'ile ezaliri lagérlargha solan'ghan Uyghurlarning xitayning Uyghurlargha yürgüzüwatqan dehshetlik basturushliri heqqidiki yazmilirini körgili bolidu.

Dunya Uyghur qurultiyi, Uyghur kishilik hoquq qurulushi we Uyghur herikiti teshkilati qatarliq Uyghur teshkilatliri bu heqte mexsus bayanat élan qilghan.

Dunya Uyghur qurultiyining re'isi dolqun eysa ependi bu heqte ziyaritimizni qobul qilip mundaq dédi: “Amérika hökümiti Uyghur qirghinchliqini étirap qiliwatqan mushundaq bir mezgilde, amérikadiki mushundaq bir qisim baylarning yenila xitaygha yan bésishi xitaygha jasaret béridu. Téximu köp kishilerning ölümige sewebchi bolidu. Bu kishiler özining insanliqigha su'al qoyushi kérek.”

Biz axirida adriyan zéniz ependi we nuri türkel ependidin “Eger chamas palixapitiya bilen yürturane körüshüp qalsa néme deydighanliqi” ni sorighinimizda adriyan zéniz ependi jawaben mundaq dédi: “Men uninggha shundaq deyttim, eger sining döliting nishan qilin'ghan we séning xelqing yashawatqan dölette ashundaq keng kölemlik basturush yüz bergen bolsa, ata-anang lagérgha solan'ghan, yaki uruq-tughqanliringning baliliri a'ilisidin ayriwétilgen bolsa, séning ular bilen karing bolamti? eger séning basturushqa uchrawatqan bir xelq bilen karing bolmisa, séning xelqingning béshighimu mushundaq kün kelgende, bashqlarning kari bolushini telep qilish hoquqing bolmaydu, shundaqqu? sen hazir buni chong ish emes deysen, eger bir dangliq amérikaliq kishi sirilankida dehshetlik basturushlar yüz biriptu, mi'inglighan a'ililer weyran boluptu, lékin u ishlar méning köngül bölidighan da'iremde emes dése, sen qandaq héssyatta bolatting?”

Nuri türkel ependi mundaq dédi: “Sen bir emes, hetta ikki erkin döletning söz erkinlikidin paydilinip, bir kommunistik diktator döletning idiyesini erkin dunyagha tangamsen, dep sorayttim.”

Melum bolushiche, chamas palixapitiya 1976-yili kanadagha köchmen bolghan bir a'ilide tughulghan. Aliy mektepni tügetkendin kéyin, bir mezgil féysbuk idare hey'itide ishligen iken. U hazir amérikadiki sanaqliq milyardérlarning biri bolup, ijtima'iy kapital tor bétining (Social Capital) qurghuchisi we bash ijra'iye diréktori iken.

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.

Toluq bet