“қәшқәршунаслиқ муһакимә йиғини” тарихчилар вә көзәткүчиләрниң диққитини қозғиди

Мухбиримиз меһрибан
2014.11.17
qeshqer-cheqish-305 Сүрәттә қәшқәрдики чеқиливатқан кона шәһәр райунидин бир көрүнүш
AFP Photo

Хитай һөкүмитиниң орунлаштуруши билән өткән һәптә ечилған“қәшқәршунаслиқ муһакимә йиғини” 16-ноябир аяғлашти. Уйғур елида, болупму җәнубтики қәшқәр, хотән, ақсу қатарлиқ районларда һөкүмәтниң сияситигә нарази болған уйғурларниң қаршилиқ һуҗумлири көпәйгән бир мәзгилдә даириләрниң қәшқәр шәһиридә бу хил йиғинни ечиши тарихчилар вә уйғур вәзийәт анализчилириниң диққитини қозғиди.

Хитайниң шинҗаң хәвәрләр ториниң 17-ноябир йәкшәнбә күнидики хәвиридин мәлум болушичә, “қәшқәршунашлиқ илмий муһакимә йиғини”ниң йепилиш мурасимида уйғур аптоном районлуқ парткомниң тәшвиқат бөлүми муавини җаң ке сөз қилип, “қәшқәршунаслиқ илмий муһакимә йиғини ечиштики мәқсәт, тарихни гәп қилдуруш, һәқиқий тарих арқилиқ чәтәлләрдики"үч хил күчләр"ниң миллий бөлгүнчилик идийисини тарқитип, дөләтниң бирликини бузуш идийисиниң амма арисиға тарқилишини тосуш, диний радикаллиқ идийисиниң күчийишиниң алдини елиш” дегән.

“қәшқәршунаслиқ илмий муһакимә йиғини” дәп нам қоюлған бир йиғинда, хитайниң уйғур райониға тәйинләнгән әмәлдариниң йиғинни ечиштики сиясий мәқситини ашкара оттуриға қоюши вә бу қетимқи йиғинда оқулған мақалиләрниң мутләқ көп қисмида хитай һөкүмитиниң сиясий муддиасиниң әкс етиши уйғур тарихи тәтқиқати билән шуғуллинип келиватқан тарихчилар вә хитайниң уйғурларға қаратқан сияситини йеқиндин көзитип келиватқан вәзийәт анализчилириниң диққитини қозғиди.

Узундин буян уйғур тарихи вә мәдәнийити тәтқиқати билән шуғуллинип келиватқан мустәқил тәтқиқатчи доктор қаһар барат әпәнди вә сиясий вәзийәт анализчиси елшат һәсән әпәндиләр зияритимизни қобул қилип, даириләрниң “қәшқәршунаслиқ илмий тәтқиқат муһакимә” йиғини намидики бу йиғинни ечиштики сиясий муддиаси вә йиғинда оқулған мақалиләрниң характери, мәқсити қатарлиқлар һәққидә өз қарашлирини оттуриға қойди.

Тарихчи қаһар барат әпәнди даириләрниң бу йиғинни мәлум сиясий мәқсити үчүн ачқанлиқини тәкитлиди. У, “әгәр даириләр һәқиқий һалда уйғурларниң тарихини, мәдәнийитини сақлап қелиш, тәтқиқ қилишни мәқсәт қилған болса, хәлқарада тарихи мәдәнийәт шәһири дәп тәрипләнгән қәшқәр шәһиридики қәдимий имарәтләрни чеқип, қәшқәрниң қәдимий мәдәнийәт изналирини йоқитишқа урунмиған болатти. Улар өз мәнпәәти үчүн оттура асиядики бу қәдимий мәдәнийәтниң гуваһчиси болған шәһәрни хәлқараниң күчлүк әйиблишигә қаримай, халиғанчә чеқип вәйран қилди. Мана әмди қәшқәршунаслиқ илмий муһакимә йиғини дегән намни қоюп, нәччә миң йиллиқ шәһәрниң әсли мәдәнийити вә тарихини бурмилаш үчүн һәрикәт қиливатиду” дәп көрсәтти.

Доктор қаһар әпәнди йәнә, йиғинда оқулған аталмиш илмий муһакимә мақалиләр хитай һөкүмитиниң сиясий хаһиши бойичә тәйярланғанлиқи үчүн, һәқиқий тарихи пакитлар бурмиланған бу хилдики тәтқиқат мақалилириниң илим саһәсини әмәс, һәтта адәттики авам пуқраниму қайил қилиш күчиниң төвәнликини билдүрди.

Сиясий анализчи елшат һәсән әпәнди даириләрниң уйғурларниң наразилиқи вә қаршилиқ һуҗумлири көпәйгән бир мәзгилдә “қәшқәршунаслиқ тәтқиқати” намида бундақ бир йиғинни ечиватқанлиқини тәкитләп,хитай һөкүмәт даирилириниң нөвәттә барғанчә кәскинлишиватқан уйғур вәзийити вә күндин-күнгә күчийиватқан қаршилиқ һуҗумлириға тақабил турушқа амалсиз қеливатқанлиқини билдүрди.

Елшат әпәнди хитай коммунист даирилириниң 60 нәччә йилдин буянқи һөкүмранлиқи давамида шәрқий түркистандики һакимийитини мустәһкәмләш үчүн йүргүзгән сиясити вә елип барған һәрикәт -паалийәтлирини нәқил елип, аталмиш “қәшқәршунаслиқ илмий муһакимә йиғини” ниң әмәлийәттә даириләрниң райондики һөкүмранлиқини йәниму мустәһкәмләш үчүн йәнә бир қетимлиқ тарихни бурмилаш, һәтта ялған тарих ойдуруп чиқиш һәрикити икәнликини тәкитлиди.

Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.