Хитай һөкүмити уйғур дияридики түрк-руник йезиқидики қолязма вә пүтүкләрдин немишқа қорқиду?

Берлиндин обзорчимиз абләт сәмәт тәйярлиди
2024.05.06
tunyuquq-menggu-teshi-3.JPG Миладийә 716-йили әтрапида орхун дәря вадисиға тиклигән тунюқуқ мәңгү теши.
RFA

Алдинқи әсирниң ахирқи йиллирида рус археологлири тәрипидин уйғур диярида башлинип, кейинчә фирансийә, әнглийә , германийә, шиветсийә , японийә қатарлиқ дөләтләрниң археологлири тәрипидин башланған, күнимиздә хитай археологлири тәрипидин давамлишиватқан пиланлиқ яки пилансиз  қезиш нәтиҗисидә тепилған мәдәнийәт байлиқлири вә қолязмиларниң сани һәм түрини ениқ ейтиш мумкин әмәс. Бу қәдимий байлиқларниң бир қисми яқа юртларда уруш отлириниң қурбани болған болса,  бир қисми йеқинқи йиллардин бери  хитай тәрәптин чоң вәйранчилиқ вә суйиистемал қилишларға дуч кәлгән. Буниң ичидә һәр тилдики қолязмилар, тариша пүтүкләрниң һазир қандақ қисмәткә дуч келиватқанлиқи кишидә әндишә қозғайду.

Хитай һөкүмити өткән 7 йилдин бери йолға қоюватқан хитай милләтчилики вә хитай мәдәнийитини гүлләндүрүшни нишан қилған “дөләт ортақ тил вә йезиқини қоллиниш еңи вә иқтидарини тәдриҗий өстүрүш” чақириқи һәмдә хитай тилидики әсәрләрни омумлаштуруш нәтиҗисидә башқа милләтләрниң тил вә йезиқлири тарихта мисли көрүлмигән вәйранчилиқ вә чәклимиләргә дуч кәлмәктә.  Уйғур дияридин тепилған тариша пүтүк, там язмилири вә қол язмилар ичидә  уйғурларниң  шанлиқ тарихи хатириләнгән вә хәлқимиз анчә билип болалмиған бир йезиқ  түрк-руник йезиқидур. Һәйвәтлик ташларға оюлған вә әсирләр бойи “сирлиқ бәлгиләр” дәп қаралған түрк-руник йезиқи әң дәсләп сибирийә яйлақлирида тонулди; 1893-йили данийәлик вилһелм томсун (Wilhelm Thomson) тәрипидин оқулуп, радлоф тәрипидин һазирқи заман тилиға тәрҗимә қилинғандин кейин, бу бәлгиләрниң сири айдиңлишип,  униң әслидә түрк милләтлириниң тарихи мәнбәлири икәнлики, түркләрниң күчлүк вә мәдәнийәтлик милләт икәнлики мәлум болди.

Берлин турпан йиғмисидики кәмтүк япрақлардин бир өрнәк (U 0005a)
Берлин турпан йиғмисидики кәмтүк япрақлардин бир өрнәк (U 0005a)
turfan.bbaw.de

Түрк-руник йезиқи дегинимиздә,көп қисим аңлиғучилиримизниң есигә һазирқи моңғулийә вә русийәниң сибирийә яйлақлиридики орхун -селинга дәрялири әтрапидики түрк вә уйғур императорлуқлири дәвридин қалған  таш пүтүкләр келиду. Бу икки дәря нами билән аталған таш пүтүкләрдин башқа, сибирийәниң шәрқидин оттура асияғичә созулған кәң земинда йәнә нәччә йүзлигән чоң-кичик яғач таш пүтүкләр вә қия ташларға, өй җабдуқлириға, зиннәт буюмлириға оюлған язмиларниң барлиқи вә давамлиқ байқиливатқанлиқи мәлум. 2012-Йили, әйни вақитта хитай таң сулалисиниң пайтәхти болған чаңәндин тепилған пәқәт 19 йешида сирлиқ бир сәвәб билән аләмдин өткән уйғур шаһзадиси кули чур тегинниң қәбрә тешиға оюлған қисқа мусибәтнамәму мана мушу йезиқта хатириләнгән. Қаттиқ җисимларға оюлған язмилардин башқа дунхуаң таш кемирликлиридин тепилип аврел стейин (Aurel Stein) тәрипидин әнглийәгә елип кетилгән “ирқ битиг” мана мушу йезиқтики уйғур мәдәнийәт мирасидур.

Әгәр вилһелм тамсон түрк-руник йезиқиниң сирини йәшмигән болса, ундақта бу мәңгү ташларниң йезиқи вә тили давамлиқ сир болуп қеливерәмти? немә үчүн хитай һөкүмити уйғур диярида тарихта қоллинилған йезиқлар ичидә түрк-руник йезиқиға алаһидә чәклимә қойған вә һәтта бу йезиқниң тарихта уйғурлар тәрипидин кәң көләмдә қоллинилғанлиқини йошуруп кәлгән?

Түркийәлик мәшһур түрколог пирофессор осман фикри сәрткая бу соалға җаваб берип мундақ дәйду: “әгәр вилһелим тамсон 1893-йили 11-айниң 15-күни орхун абидилириниң һәрп системисиниң сирини йәшмигән, 1893-йили 12-айниң 15-күни данийә падишаһлиқ академийәсидә бәргән доклати арқилиқ бу байқишини илим алимигә билдүрмигән болса иди, бу абидиләрниң һәрп системиси турпан вә униң әтрапидин тепилған қош елипбәлик текистләр ярдими билән йешиләтти”.

Һәқиқәтән турпандин тепилған қолязмилар арисида қәғәзгә йезилған түрк-руник йезиқидики қолязмилар арисида үч парчә кәмтүк елипбә парчиси байқалған. Булардин иккиси германийәлик мәшһур експедитсийәчи алберт фон лекок (Albert von Le Coq) тәрипидин байқалған болуп, күнимиздә берлинда сақлиниватиду. Бу елипбәләрниң дәсләпкисидә  бир қисим түрк-руник йезиқи һәрплири вә униң қәдимки уйғур йезиқида йезилған оқулуши орун алған. Иккинчи парчисида болса, түрк-руник йезиқидики 19 һәрпниң мани йезиқидики оқулушиға орун берилгән. Бу икки қош йезиқлиқ елипбәниң байқилиши түрк-руник йезиқи һәрплириниң тәртипи вә айрим тәләппузи җәһәттә шу вақитқичә мәвҗут болуп келиватқан пәрқлиқ қарашларни бирликкә кәлтүргән. Булардин башқа йәнә бир парчә кәмтүк қолязма японийәлик експедитсийәчи отани козуй (Otani Kozui) тәрипидин байқалған болуп, күнимиздә рюкоку университетида сақлиниватқан елипбә парчиси болуп, буниңда тәртипи билән йезилған 16 һәрп бар.

Демәк, түрк-руник йезиқиниң сирини вилһелм тамсон алди билән ачмиған болса иди, бу сирни уйғурлар өз ачқучи билән ачқан болатти.

Турпандин тепилған вә һазир берлинда сақлиниватқан түрк-руник йезиқидики 34 парчә кәмтүк қолязма парчилиридин башқа йәнә, әнглийәдә 13 парчә, японийәдә 3 парчә шундақла русийә вә фирансийәдә бу йезиқтики қолязмилардин бир парчидин бар. Буларниң ичидә, 1914-йили аврел стейин тәрипидин миранда байқилип әнглийәгә елип кетилгән қолязмилар турпандин тепилғанларға қариғанда пүтүнрәк һөҗҗәтләрдур. Бу қолязмиларниң көп қисми конирап упрап кәткән парчилар болсиму, лекин әйни вақиттики уйғур дияриниң тарихий мәдәнийити, дини етиқади қатарлиқларни тәтқиқ қилишта муһим әһмийәткә игә. Турпандин тепилған қолязмиларниң мәзмунидин қариғанда, бу қолязмиларниң мәйданға кәлгән вақти уйғурлар мани диниға етиқад қилған, йәни миладийә 762-йилидин башланған дәвргә тоғра келиду.

Хитай һөкүмитиниң уйғур диярида бу қолязмилар һәққидә һечқандақ мәлумат бәрмәсликидики сәвәб шуки, бу тарихий дәлилләр дәл хитай тәшвиқ қиливатқан, “уйғурлар 840-йили орхун вадисидин һазирқи вәтинигә көчүп кәлгән” дегән сәпсәтини рәт қилиду. Әмәлийәттиму уйғурларниң мани диниға етиқад қилиши уларниң иқтисадий, сиясий вә әскирий күчи әң қудрәт тапқан мәзгилигә тоғра кәлгән. Түрк-руник йезиқидики тарихий пакитлардин шуни билимизки,  бу дәврдә уйғурлар  таң сулалисини баҗ төлигили салған. 840-Йилидин бурунму орхун вадиси билән турпан, җүмлидин пүтүн уйғур дияри айрим дөләтләр болмастин бәлки охшаш динға етиқад қилидиған бир милләтниң вәтини болған. Демәк,  өз вақтида уйғур дияри орхун-йенсәй вадисидин памир теғиниң ғәрбигичә болған кәң земинни өз ичигә алған.

Уйғур диярида қәғәзгә йезилған түрк-руник йезиқидики бу қиммәтлик қолязмилардин башқа йәнә, йеқинқи йиллардиму бир қисим йеңи таш пүтүк вә тамға оюлған язмилар байқалған. Буларниң ичидә кучаниң қумтура миң өй темиға йезилған қисқа учур, җимисардин байқалған таш пүтүк вә хотәндин тепилған кичик тариша пүтүк қатарлиқлар бар. Булардин башқа йәнә турпан ярғол таш кемирликлири тамлириға оюлған түрк-руник йезиқидики наһайити көп язмиларниң барлиқи хелидин бери мәлум. Шуниму тәкитләп қоюш керәкки, билмигән кишигә адәттики бир сизиқтәк билинидиған бу йезиқта йезилған вә оюлған нурғун язмиларниң бу йезиқни тонумайдиған вә өзлүкидин археолог болувалған хуаң венбигә охшаш кишиләр тәрипидин вәйран қиливетилгәнликиниму тәсәввур қилиш мумкин. Бу йезиқтики язмиларниң мәзмуни вә тарқилиш даириси етибарға елинидиған болса, йәнә нурғун қол язмиларниң вә пүтүкләрниң мәйданға кәлгәнликини тәсәввур қилиш пүтүнләй мумкин. Чүнки әнә шу тарихий излардин таки күнимизгичә давамлиқ йеңи асарә-әтиқә вә һәр хил тил йезиқтики  қолязмилар тепиливатиду.

1982-Йилидин башлап 2017-йилиғичә уйғур дияридики башланғуч оттура мәктәп һәтта али мәктәп дәрсликлиридә түрк-руник йезиқи йезилған орхун йенсәй мәңгү ташлири вә дунхуаңдин тепилған қәғәзгә пүтүлгән ирқ битиг қатарлиқ әсәрләр һәққидики мунасивәтлик учурларни, шундақла текист парчилирини оқуш мумкин иди. Һалбуки, уйғур дияриниң өзидин байқалған түрк-руник йезиқидики қолязмилар яки тариша пүтүкләр һәққидә һечқандақ учур берилмәй кәлди. Буниңға хитай һөкүмитиниң суйиқәстлик пилани йошурунған, у болсиму уйғурларға өз вәтининиң орхун-йенсәй вадисидин һазирқи тарим вадисиғичә созулған бипаян земин  әмәс, бәлки айрим дөләт, айрим макан икәнликини тәшвиқ қилиш арқилиқ, уларға өзлириниң көчмән хәлқ икәнликини етирап қилдуруш. 

Әмәлийәттә реаллиқ хитай тәшвиқ қиливатқанниң дәл әксичә болуп, уйғурларниң памир етәклиридин орхун йенсәй вадисиғичә кәң земинда яшап кәлгәнлики бир һәқиқәттур. Уйғур миллитиниң өзигә хас кимлик вә мәдәнийәт алаһидиликлирини әкс әттүридиған сансизлиған мәдәнийәт буюмлирини  вә язма дәлилләрни инкар қилишта амалсиз қалған хитай һөкүмити қолидин келидиған барлиқ имканийәтләрдин пайдилинип, уйғурларниң тил вә мәдәнийәт алаһидиликлиригә чәклимә қоюп, уларни хитай тили вә маарипи ичидә ерип кетишкә мәҗбурлимақта, ақивәттә уйғурларни өзини өзи тонумайдиған һаләткә кәлтүрүп қоюштәк рәзил мәқситини тезрәк ишқа ашурушқа алдиримақта. Уйғур дияридин тепилған түрк-руник йезиқида йезилған қолязма вә пүтүкләр хитай һөкүмитиниң бу қара нийитини ашкарилайдиған бир һәқиқәттур.

***Бу обзордики қарашлар пәқәтла апторға хас болуп, радийомизға вәкиллик қилмайду.

Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.