Хитайниң уйғур тебабитини вәйран қилиш пилани: “җәвһирини елип, йилтизини йоқитиш”

Амстердамдин обзорчимиз асийә уйғур тәйярлиди
2024.05.18
zukam-jewhiri-uyghur-dora Шинҗаң уйғур доригәрлик чәклик ширкитиниң ишчиси зукам җәвһирини орап қачилаш сехида ишләватиду, 2022-йили 14-феврал, үрүмчи
xj.cnr.cn

Уйғур тебабити әмгәкчан уйғур хәлқиниң нәччә миң йиллиқ теббий давалаш вә турмуш мәдәнийитигә даир қиммәтлик мираслириниң биридур. Уйғур тебабити инсанийәт теббий билим хәзинисидики муһим мирасларниң бири сүпитидә уйғурларниң өз тупрақлирида яшаш вә көпийиш, саламәтликни асраш, кесәлликләрниң алдини елиш вә давалаш ишлирида муһим ролларни ойниған.

Уйғур тебабәтчиликиниң нәччә миң йиллиқ тарихқа игә икәнликини һәтта хитай һөкүмитиму етирап қилидиған бир һәқиқәттур. Вәтинимиздин қезивелинған археологийәлик мәнбәләр вә уйғур елидин чәт әлләргә елип кетилгән язма материялларда уйғур тебабәтчиликигә даир нурғунлиған қиммәтлик теббий һөҗҗәтләр материяллар бар. Уларниң ичидә берлин, лондон, москва, санкт-петербург, ситокһолм, лунд, токйо, париж қатарлиқ шәһәрләрниң тарихий музейлирида сақлиниватқан уйғур тебабитигә аит тарихий һөҗҗәтләрниң бир қисимлири тәрҗимә қилинип елан қилинди. Уйғур тебабәтчилики адәм бәдининиң бир пүтүнлүкини алаһидә тәкитләш билән биргә, тәбиәт дунясидики һаятлиқ зәнҗиригә даим зич тәсир қилип туридиғанлиқини алаһидә көрситиду. Исламийәттин илгирики дәврләрдила уйғур тебабәтчиликидә җәсәтни йерип тәкшүрүш, җәсәтләрни мумиялаш, теңиқчилиқ, самсақ, һарақ қатарлиқлар билән микроб өлтүрүш, баш сөңикини ечип халтилиқ қурутни еливетиш, кичик типтики көз оператсийәси қатарлиқ назук вә инчикә теббий давалаш методлири қоллинилған. Уйғур тевиплири уйғур елиниң тағ-яйлақлири, чөл-баяванлири, бағу-бостанлирини кезип, байқиған дорилиқ өсүмлүкләрни әмәлий давалаш ишлирида қоллинип, 3000 хилдин артуқ шипалиқ дора әшялири һәққидә нурғунлиған қиммәтлик ретсепларни йезип қалдурған. Уйғур тевиплири буниң биләнла чәкләнмәстин, ғәрб вә шәрқтә чиқидиған дориларниму уйғур тебабитидә қоллиниш арқилиқ, уйғур тебабитиниң доригәрлик саһәсини сәрхиллаштурған.

Уйғур тебабәтчилики устазлар.
Уйғур тебабәтчилики устазлар.
Social Media

Дәрвәқә, нәччә миң йиллиқ әнәниви тебабәт тарихи уйғурларниң иҗтимаий һаятиға чоңқур сиңип киргән болуп, уйғурларда башқа милләтләрдин пәрқлиқ болған тебабәт мәдәнийитини шәкилләндүргән. Бу вәҗидин уйғур хәлқидә аилидә тебабәт дорилирини сақлаш, ишлитиш, бир қисим кесәлләрни әнәниви уйғур тебабити услубида (йәни йәрлик усул) да давалаш қатарлиқлар бир әнәнигә айланған. Йәнә бир тәрәптин, уйғур тебабити уйғурларниң йемәк-ичмәк мәдәнийити билән зич бағланған болуп, адәттә бимарларни йемәклик арқилиқ давалаш; иссиқ-соғуқ мизаҗини тәңшәш; һава, су, тупрақ қатарлиқ муһит алаһидиликлири билән бимарниң ички бәдән мувазинитини маслаштуруштәк усуллар кәң қоллинилип кәлгән. Демәк, уйғур тебабити нәччә миң йиллар мабәйнидә уйғурларниң йәрлик хусусийәтлири билән чәмбәрчас бағлинип, бир гәвдигә айланған милләт тебабитидур. Ваһаләнки, хитай һөкүмити уйғур тебабитини уйғурлар билән тәң йоқитиш мәқситидә түрлүк сиясий һийлә-нәйрәңләрни ойнап кәлгәнлики мәлум.

15-Май хитай башқурушидики “тәңритағ” торида “аптоном районимизда җуңйи тебабитини юқири сүпәттә тәрәққий қилдуруш йиғини ечилди” намлиқ хәвәр бесилди. Хәвәрниң мәзмунидин қариғанда, уйғур аптоном районида “шинҗаң җуңйичә тебабәт дорилирини башқуруш идариси” дәп бир идарә қурулған. Мәзкур идариниң асаслиқ вәзиписи хитайниң дөләтлик хитай тебабити (中医) ни башқуруш идариси билән һәмкарлишип, теббий тәрәққиятни илгири сүрүш, қоғдаш, хитай тебабитигә варислиқ қилишни илгири сүрүш икәнлики көрситилгән.

Хәвәрдә Йәнә уйғур аптоном районлуқ һөкүмәтниң рәиси әркин тунияз билән хитай дөләтлик сәһийә, сақлиқни сақлаш идариси парткоминиң әзаси, дөләтлик җуңйичә дориларни башқуруш идарисиниң башлиқи йү йәнхоңниң мәзкур идариниң қурулуш мурасимида лента кесип, сөз қилғанлиқи дейилгән. Һалбуки, дәл мушу икки шәхсниң сөзлири уйғур диярида аталмиш “шинҗаң җуңйи дорилирини башқуруш идариси” дәйдиған бир орунни пәйда қилишниң кәйнидики сиясий суйиқәстниң маһийитини ашкарилап қойған.

Әркин тунияз сөзидә, уйғур дияриниң хитайниң “бир бәлбағ, бир йол” иқтисадий каридориниң давалаш вә мулазимәт мәркизи қилинидиғанлиқидәк нишанни чөридигән һалда, азсанлиқ милләтләр тебабитини қоғдаш, варислиқ қилиш, кәсип игилирини тәрбийәләш һәққидә сөз қилған. Йү хоңйән болса, ши җинпиңниң җуңйи доригәрлики хизмити йиғинидики муһим сөзлиригә асасән, җуңхуа миллити кимликини қобул қилиш идийәсини мәркизий линийә қилип, “җәвһиригила варислиқ қилиш” ни оттуриға қойған.

Тунҗи нөвәтлик хитай-асия-явропа йәрмәнкисигә хотән шәһиригә җайлашқан шинҗаң “әнсар” уйғур доригәрлик чәклик ширкити өзиниң дәстур алаһидә чейи қатарлиқ үч хил чай вә 300 нәччә хил хам дорисини йәрмәнкигә қойған. 2011-Йили сентәбир, үрүмчи.
Тунҗи нөвәтлик хитай-асия-явропа йәрмәнкисигә хотән шәһиригә җайлашқан шинҗаң “әнсар” уйғур доригәрлик чәклик ширкити өзиниң дәстур алаһидә чейи қатарлиқ үч хил чай вә 300 нәччә хил хам дорисини йәрмәнкигә қойған. 2011-Йили сентәбир, үрүмчи.
uy.ts.cn
tebabet

Бу йәрдә юқириқи икки шәхсниң һәммә қуруқ гәплирини тилға елишниң һаҗити йоқ. Пәқәтла әркин туниязниң “шинҗаңдики аз санлиқ милләтләр тебабитини қоғдаш, варислиқ қилиш” дегән сөзи билән йү хоңйәнниң “җуңхуа миллити ортақ гәвдиси идийәсини баш линийә қелип, җәвһирини елиш” дегән сөзлириниң маһийити һәққидә издәнсәкла җавабқа еришәләймиз. Йәни әркин туниязниң сөзидин қариғанда, бу йәрдә аталмиш “шинҗаң җуңйи дорилирини башқуруш идариси” билән хитайниң дөләтлик җуңйи дорилирини башқуруш идариси арисидики һәмкарлиқ муқәррәр йосунда уйғур тебабәтчилики дорилирини “җуңйи дорилири” намида тәрәққий қилдурушни көздә тутқан. Йү хоңйәнниң “җуңхуа миллити ортақ гәвдиси еңи бойичә җәвһирини елиш” дегини болса, уйғур тебабәт дорилириниң буниңдин кейинки тәрәққияти уйғур намида әмәс, бәлки “җәвһири елинип, нами йоқитилиш” усулида, пәқәт хитай тебабитигә сиңдүрүветилидиғанлиқини ениқ көрситип турупту.

Шуни тәкитләш керәкки, бу йәрдә йү хоңйәнниң бу сөзлири тасадипий дейилип қалған сөзләр әмәс, әлвәттә, бу сөзләрниң мәқсәтлик дейилгәнликини униң сөзидики “җәвһирини елиш” (传承精华) дегән хитайчә 4 хәтлик аталғуниң арқа көрүнүшидин ениқ һес қилғили болиду. Бу йәрдә бу аталғуниң хитай ичидики сиясий мәниси һәққидә қисқичә тохтилип өтүш, артуқчә әмәс, әлвәттә.

Ши җинпиң 2019-йили өктәбирдә хитай һөкүмитиниң Җуңйи дорилири тәрәққияти һәққидә ечилған чоң йиғиНда “җуңйи дорилириға варислиқ қилишта җәвһирини елиш” ни оттуриға қойғанлиқи мәлум. Ши җинпиң бу сөзни немә мәқсәттә оттуриға қойиду? бу нуқтида издәнгинимиздә, хитайниң һөкүмәт тәшвиқат тор бети болған “күчлүк дөләттин өгиниш суписи (学习强国) ” да бу һәқтә берилгән мундақ бир ениқлимини учритимиз. Мәзкур ениқлима бу тор бәтниң “гуаңдуң өгиниш суписи” да елан қилинған болуп, униңда ши җинпиңниң “җуңйи дорилириға варислиқ қилишта җәвһирини елиш” дегән сөзигә мундақ чүшәнчә берилгән: “Рәис ши җинпиңниң тәстиқиДа, җуңйи дорилири өзиниң тәрәққият қанунийитигә бойсунуши керәк, ‛җәвһирини елиш‚ керәк дейилгән. Ундақта, бу җәвһәр зади немә? қәдимкиләр бизгә нурғун нәрсиләрни қалдурған. Униң ичидә биз ишлитәләйдиғанлириму, ишлитәлмәйдиғанлириму бар. Шуңа биз уларниң җәвһирини еливелиш билән биргә, бу җәвһәрләрни өзимиз үчүн хизмәт қилдурушимиз керәк. Мана бу җәвһирини елишниң мәнисидур”.

Бизгә мәлумки, уйғур диярида бир қәдәр кәсипләшкән “шинҗаң уйғур доригәрлики” ширкити шинҗаң теббий университетиниң сабиқ мәктәп мудири вә “шинҗаң уйғур доригәрлики” ширкитиниң директори доктор халмурат ғопурниң башчилиқида 2001-йили қурулғаниди. Бу ширкәт базарға селип үнүм яратқан дорилардин “зукам җәвһири” (кумиличи) гәрчә ишләпчиқириш көлими кичик болсиму, инавити ешип меңиватқан пәйттә, халмурат ғопур2017-йили тутқун қилинип икки йил кечиктүрүлүп өлүм җазасини иҗра қилишқа һөкүм қилинған. Арқидинла униң ширкити хитай даирилири тәрипидин тартивелинған. Ашкариланған мәлуматларға қариғандиму, 2016-йилидин буян наһәқ җазаланған, лагерларға қамалғанлар ичидә уйғур тебабити саһәсидики доктор халмурат ғопурға охшаш нурғунлиған теббий саһәдики мутәхәссисләр, уйғур миллий тебабити билән шуғуллинип кәлгән уста тевиплар вә доригәрләр хели көп салмақни игилигән.

Хитай һөкүмити доктор халмурат ғопурниң тутқун қилинишини “үч хил күч” , “икки йүзлимичилик” қатарлиқ сиясий җинайәтләр билән бағлиған. Һалбуки, хитайниң “үч хил күч” вә “икки йүзлимичи” ләргә қарши “мәйдан айриш” яки “аваз чиқириш” тәшвиқатлириға нәзәр салидиған болсақ, халмурат ғопурниң тутқун қилинишиниң хитайниң уйғур тебабитини вәйран қилиш суйиқәсти билән зич мунасивәтлик болғанлиқини көримиз. Йәни шинҗаң уйғур тебабәт дохтурханисиниң орган тор бетидә 2019-йили априлда елан қилинған бир мақалидә бу һәқтә бир қисим мәлуматларни көрәләймиз. Мақалиниң темиси “‛үч хил күч‚ вә ‛икки йүзлимичи‚ ләргә қәтий қарши туруп, милләтләр иттипақлиқини пүтүн күчимиз билән қоғдайли” болуп, мәзкур мақалә шу дохтурханиниң терә кесәлликләр бөлүми дохтури турсун ғопур тәрипидин йезилған. У мақалисидә, халмурат ғопурни мисалға елип мундақ дәйду: “халмурат ғопур ‛икки йүзлимичи‚ болуп, у уйғур тебабәтчиликидики илмий салаһийити вә һоқуқидин пайдилинип, уйғур тебабити билән хитай тебабитиниң тарихий беғини үзмәкчи болған. У йәнә дәрслик материяллар, китаблар, илмий лексийә, тор тәшвиқати қатарлиқ түрлүк васитиләр арқилиқ, миллий мустәқиллиқни тәшвиқ қилип, миллий зиддийәт пәйда қилип, дөләтни парчилимақчи болған. У бизниң әшәддий дүшминимиздур”.

Юқириқи бу күлкилик төһмәтләрниң маһийити әмәлийәттә, доктор халмурат ғопурниң хитайниң уйғур тебабитигә созған қара қолини алдин һес қилғанлиқи, шундақла буни тосушқа урунғанлиқиниң хитайниң нәзиридә “җинайәт” дәп қаралғанлиқидур. Әмәлийәттә, халмурат ғопур хитай әйиблигәндәк “икки йүзлимичи” яки “үч хил күч” әмәс, бәлки уйғур тебабитиниң қоғдиғучиси болғанлиқи үчүнла өлүмгә һөкүм қилинған дәп қарашқа һәқлиқмиз.

 

2003-Йили хотәндики уйғур тебабәтчиләр тәрипидин бәрпа қилинған, кейин хитай ширкәтлири тәрипидин игиливелинған “шипайи” маркисидики қар ләйлиси “6-нөвәтлик хитай хәлқара импорт көргәзмиси” дә кишиләрниң диққитини қозғиған. 2023-Йили 5-ноябир.
2003-Йили хотәндики уйғур тебабәтчиләр тәрипидин бәрпа қилинған, кейин хитай ширкәтлири тәрипидин игиливелинған “шипайи” маркисидики қар ләйлиси “6-нөвәтлик хитай хәлқара импорт көргәзмиси” дә кишиләрниң диққитини қозғиған. 2023-Йили 5-ноябир.
tcm.china.com.cn

Хитайниң уйғур тебабитиниң җәвһирини елип, өзиниң қиливелиш ғәризи йеқиндила оттуриға чиққан болмастин, бәлки 2010-йилидин башлап оттуриға чиққан. Йәни уйғур ели хитайниң 19 өлкисигә тәқсим қилип берилгәндин башлап уйғурларниң әнәниви уйғур тебабәтчиликини тәрәққий қилдурушқа мәхсус мәбләғ аҗритилишқа башлиған. Хитайниң 2023-йили 5-ноябирда өткүзүлгән “6-нөвәтлик хитай хәлқара импорт көргәзмиси” дә, “Шипайи” маркисидики қар ләйлиси кишиләрниң диққитини қозғиған. Бу маркини базарға салған “шинҗаң чиму доригәрлик тәтқиқат орни” 2012-йили қурулған болуп, уйғур әнәниви тебабити (миллий тебабити) тәтқиқатини асас қилған. Әмәлийәттә “шипайи” маркиси 2003-йили хотәндики уйғур тебабәтчиләр тәрипидин бәрпа қилинған болуп, кейин хитай ширкәтлири тәрипидин игиливелинған.

Демәк, юқириқи әһваллардин көрүвелишимиз тәс әмәски, уйғур тебабитиниң җәвһирини елип, хитай үчүн хизмәт қилдурушму уйғур ирқий қирғинчилиқиниң муһим бир қисми икәнлики ашкара. Йәни нәччә миң йиллиқ тарихқа игә уйғур тебабитини йоқитиш хитай үчүн өз нөвитидә уйғурларни йилтизидин йоқитиш билән охшашла муһим. Бу сәвәбтин, худди уйғур мазарлиқлири үстидә тәтқиқат елип барған доктор раһилә давут хитайни қандақ әнсирәткән болса, уйғур тебабитини хитай тебабитигә қошуветишкә қарши чиққан халмурат ғопурму вә уйғур тебабити саһәсидики уйғур тевипларму хитайни шунчә әнсирәткән. Уйғурларға, уйғурниң барлиқ байлиқлириға игә чиқидиған мушундақ уйғур зиялийлири йоқалмиса, хитай қандақму өзиниң рәзил мәқситини ишқа ашуралисун?

***Бу обзордики қарашлар пәқәтла апторға хас болуп, радийомизға вәкиллик қилмайду.

Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.