Йәһудий яшлиридин йосеф вә девора билән сөһбәт: “уйғур қирғинчилиқиға қарши садалар техиму зорийиши зөрүр!”

Вашингтондин мухбиримиз әзиз вә җүмә тәйярлиди
2024.05.07
Yosef-and-Devora “уйғур йиғилиши” тәшкилатиниң қурғучилири йосеф рос(Yosef Roth) (оңда) вә униң аяли девора чайт(Devora Chait). 2024-Йили 18-апрел, ню йорк.
RFA/Eziz

Уйғур дияридики қирғинчилиқ ташқи дуняға мәлум болушқа башлиған вақитлардила дуня миқясида муәййән һесдашлиққа вә охшимиған шәкилләрдики қоллашларға игә болуп кәлди. Шан робертс, җеймис милвард, адрян зензға охшаш бир қисим алимлар вә мутәхәссисләр буниңға қарши туруш мәзмунидики әсәрләрни вуҗудқа чиқарған болса, йәнә бир түркүм яш оқуғучилар, болупму илгири уйғурлар билән тонушлуқи болмиған чәтәллик яшлар һәққанийәтни һимайә қилиш нуқтисидин бу сәпкә қошулди. Йәһудий яшлиридин йосеф рос (Yosef Roth)ни әнә шу хилдики яшлардин дейиш мумкин.

Игилишимизчә, йеқинда раббай (Rabbi) лиқ лаяқитигә еришкән йосеф өзиниң гугул (Google) ширкитидә юмтал инженери болуп ишләштәк хизмитиниң һөддисидин чиқиш билән бирликтә йиллардин буян аяли девора чайт (Devora Chait) билән қол тутушуп, уйғур ирқий қирғинчилиқиға қарши туруш йолидики көплигән паалийәтләргә актип иштирак қилип кәлмәктә. Болупму улар қуруп чиққан “уйғур иттипақи” намидики пуқравий тәшкилат нйо йорк вә вашингтон шәһәрлиридә көп қетимлап аммиви намайишларни уюштуруп, уйғур ирқий қирғинчилиқини америка җамаитигә чүшәндүрүштә паал рол ойнап кәлмәктә.

Йеқинда нйо йорк шәһиридә өткүзүлгән “уйғур ирқий қирғинчилиқини бузуш” темисидики икки күнлүк илмий муһакимә йиғинида улар радийомизниң мәхсус зияритини қобул қилди һәмдә өзлириниң бу җәһәттики қарашлирини биз билән ортақлашти. юқириқи аваз улинишидин бу қетимқи сөһбәтниң тәпсилатини аңлиғайсиләр.

Мухбир: биз һазир йосеф вә девора билән сөһбәттә болуш алдида туруптимиз. Бизни қизиқтуруватқини, силәр қандақ болуп бу ишларға қизиқип қалдиңлар?

Йосеф: буниң башлиниши 2018-йили болди. Есимдә қелишичә, шу вақитта биз бу һәқтики хәвәрләрни оқуған идуқ. Әмма бизгә бу хәвәрләр ялғандәк билинди. Чүнки бу ишларни аңлиса адәмниң қорққуси келәтти. Болупму халиғанчә тутқун қилиш, җаза лагерлириға қамаш дегәнләр шундақ иди. Йәнә техи милйондин артуқ кишиниң қамилип болғанлиқи һәққидики гәпләрму бар иди. Шуңа бу хәвәрләрни аңлиған вақтимизда һаң-таң болуп турупла қалдуқ. “һәй, бундақ қәбиһ ишлар болмаслиқи керәк идиғу? бу чоқум ялған гәпләр болуши мумкин” дегәндәк пикирләр көңлимиздин кәчти. Әмма биз бу һәқтики хәвәрләрни көпләп оқуғансери буларниң растинла болуватқан ишлар икәнликини билдуқ. Шуниң билән дуняниң бу ишлар үчүн налә-пәряд селишини күттуқ. Әпсус, бундақ чуқанни яки налә-пәрядни биз көрмидуқ. Шуниң билән “ундақ болса биз бир ишларни қилип бақайли” дәп ойлап “уйғур иттипақи” ни қуруп чиқтуқ.

Мухбир: девора! сиз йеңи той қилған аял болуш сүпитиңиз билән аилә, балиларниң иши дегәндәк нурғунлиған қатилаңчилиқ билән алдираш болуп кетишиңиз тәбиий. Сиз қандақ болуп бу сәпкә қошулуп қалдиңиз? мушу һәқтә аз-тола сөзләп бақсиңиз.

Девора: мениң бу ишларни башлишимда йосеф бәк чоң рол ойниди. У маңа бу һәқтики ишларни сөзләп бәргәндә мән бәкму һәйран қалған идим. Чүнки мән бу һәқтә та шуңғичә һечнәрсә аңлап бақмиған икәнмән. Өзүмни елип ейтсам, улуғ бовам “йәһудий зор қирғинчилиқи” дин аман қалған шаһитларниң бири иди. Йәнә келип бу һал аилимиз үчүн әң шәрәплик ишларниң бири һесаблинатти. Әйни вақитта “йәһудий зор қирғинчилиқи” йүз бәргәндә дуня бу ишларға сүкүт қилған; кишиләр у җайларда немиләрниң болуватқанлиқидинму хәвәрсиз қалған. Худди шу хилдики ишлар йәнә бир қетим йүз бериватқанда биз бу ишларға дуняниң диққитини тартиш лазимлиқини өзимизниң мәҗбурийити, дәп һес қилдуқ. Йәнә келип әр-аял иккимиз өзимизни диндар кишиләрдин санаймиз. Шундақ болғаникән, бир қовм өзлириниң диний етиқади сәвәблик зиянкәшликкә учраватқанда бу ишлар тәбиий һалда биз үчүн муһим мәҗбурийәтләрдин болуп қалиду.

Мухбир: “уйғур иттипақи” дегиниңлар қандақ тәшкилат? мушу һәқтә азрақ сөзләп бәрсиңиз.

Девора: биз йиғилиш мәйданлирида көп қетим аммиви йиғилиш паалийити тәшкиллидуқ. Шуниң билән биргә йәнә қандақ усуллар арқилиқ бу қабаһәтләргә кишиләрниң диққитини қозғашқа болидиғанлиқи тоғрисида ойлинишқа өттуқ. Бу йолдики биринчи хизмитимиз сүпитидә та шуниңға қәдәр уйғурларға мунасивәтлик ишлар тоғрисида бирәр паалийәтләрдә болуп бақмиған гуруппиларни бу ишқа җәлп қилишқа тириштуқ. Шуниң билән аялларниң һәқ вә һоқуқлири үчүн күрәш қилидиған гуруппиларни бу ишқа җәлп қилишни ойлаштуқ. Чүнки америка тәвәсидики көплигән кишиләр үчүн шунчә узақ бир ят макандики уйғурларға немә ишларниң болуватқанлиқини чүшиниш вә буниңға көңүл бөлүш асанға чүшмәйтти. Йәнә келип уйғурларниң мәдәнийити яки миллий тәвәлики билән америка хәлқиниң һечқандақ бағлинишиму йоқ иди. Мушу хил реаллиқни чиқиш қилип туруп биз миллий яки җуғрапийиви чегралардин һалқип чүшәләйдиған “аялларниң һәқ вә һоқуқи” темисиға диққәтни мәркәзләштүрүш лазимлиқини тонуп йәттуқ. Шуниң билән биз зиянкәшликкә учриған уйғур аяллириниң қисмитини уларға аңлитишни қарар қилдуқ. Буниң үчүн “сизму аваз қошуң” намлиқ бир тор бәт ачтуқ һәмдә лагер шаһидлиридин төт аялни зиярәт қилдуқ. Шундақла уларниң кәчмишлирини, улар дуч келиватқан зиянкәшликниң уйғур аяллириға қандақ қабаһәтлик тәсирләрни елип келиватқанлиқини җанлиқ вә тәпсилий баян қилдуқ. Буниң растинла зор үнүми болди.

Мухбир: рәһмәт! сизниң чүшәнчиңиз вә тәҗрибиңиздин қариғанда сиз буни дәсләп оқуғучилар қурған бир тәшкилат сүпитидә башлиған икәнсиз. Әмма кейинчә бу зорийип буниңдин җиқ һалқип кетипту. Өз тәҗрибилириңиз асасида уйғур оқуғучиларни буниңдин немиләрни өгинәләйду, дәп қарайсиз?

Йосеф: немиләрни өгинәләймиз? әлвәттә буниңдики бир муһим савақ шу болдики, әтрапимизда бу ишларни дәстәк қилған һалда тәсир пәйда қилишниң пурсәтлири бәк көп икән. Чүнки паалийәтчиләрниң сани аз болса буниң тәсир қозғаш нисбитиму төвән болидикән. Бир ишта зор тәсир пәйда қилимиз, десиңиз җәзмән бу ишқа иштирак қилған паалийәтчиләрниң сани көп болуши, улардин чиққан сада күчлүк болуши керәк икән. Әйни вақитта бу ишлар үчүн маңидиған паалийәтчиләрниң сани көп әмәс иди. Әмәлийәттә болса бу ишларни сиясәт дәриҗисигә көтүрүшни арзу қилидиған көп сандики сиясийонлар бар икәнтуқ, әмма шуниңға чушлуқ аммиви паалийәтләрниң болмаслиқи түпәйлидин бу ишлар унчә зор тәсир қозғиялмиған. Чүнки сиясийонларға дәл ашу хил аммиви паалийәтләрниң көпләп оттуриға чиқиши зөрүр болған икән. Җүмлидин аммиви йиғилиш, иҗтимаий таратқулардики паалийәтләрни дәл шуларниң җүмлисидин дейиш мумкин.

Мухбир: йирақ кәлгүсини ойлашқанда бу җәһәттә қандақ бир нишаниңлар бар?

Йосеф: мән даим қандақ қилғанда хитай һөкүмитигә бесим қилип, уларниң уйғурларни қирғин қилишини тосқили болиду, дегәнни ойлаймән. Қарисам иқтисадий амил буниңдики бир муһим мәзмун икән. Йәни хитайға қарита иқтисадий җаза қоюш яки бесим қилишниң мәлум роли бардәк қилиду. Мениңчә бу наһайити муһим. Болупму биздәк америка пуқралириниң өз һөкүмитимизни хитайға бесим қилишқа дәвәт қилиши наһайити муһим. Навада бу ишқа ашса хитайму бизгә қарши иқтисадий җаза қоллиниши мумкин. Нәтиҗидә биз сетивалидиған товарларниң баһаси бирақла өрләп кетишиму мумкин. Әмма биз кишиләрни мушу хил реаллиқни қобул қилишқа көндүрүшимиз лазим. Шундақла һөкүмитимизгә “биз бу хил зиянларни тартишқа рази” дейәләйдиған болушимиз лазим. Биз мушу йосунда әркинликниң пулдинму қиммәтлик икәнликини көрситип беришимиз керәк.

Мухбир: роһий зәхмәтниң тәсири һәққидә сиздин йәнә бир соал сориғум келиватиду. Чүнки сизниң улуғ бовиңиз “йәһудий зор қирғинчилиқи” ни баштин кәчүргән икән. Сизниң аилиңиздикиләргә ашу зиянкәшликниң қандақ тәсири болуватиду? болупму сизгә охшаш яш бир әвладларға қандақ тәсири болиду, дәп қарайсиз?

Девора: шүбһисизки, мән бу тәсирни изчил һес қилип кәлмәктимән. Бу ишларни баштин кәчүргәнләр мениң улуғ бовам вә улуғ момам. Йәни улар үчүн елип ейтқанда мән үчинчи әвлад һесаблинимән. Әмма шундақтиму мән йәнила буниң тәсирини һәрқачан һес қилип кәлмәктимән. Әң аддийси, аилимиздә һечким ешип қалған тамақларни әхләт сандуқиға ташлимайду. Чүнки бир түрлүк қорқунч һәрқачан бизниң вуҗудимизни чирмап турған болиду. Бу тәсирниң вуҗудумдин ғайиб болалишиға мән бир нәрсә дейәлмәймән. Шуңа бу тәсир бир яқтин кишиләрни мушу хилдики қабаһәтләрниң қайта йүз беришигә қарши туридиған сәпкә топлашқа пайдилиқ. Шундақ болғанда һөкүмәтни һечболмиғанда бу ишлар һәққидә сөз қилишқа дәвәт қилалаймиз. яхши йери, һазир һөкүмитимиз бу ишқа диққәт қиливатиду һәмдә бәзи тәдбирләрни еливатиду. Бу бир яхши иш.

Мухбир: көп рәһмәт!

Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.