Чақилиқ наһийәсидә хитайниң чоң көләмлик “су амбири електир базиси” қурулуши башланған
2025.02.17
“хитай хәвәрлири тори” ниң 17-феврал чиқарған хәвиридә дейилишичә, чақилиқ наһийәсидә ғайәт чоң көләмлик “су амбири електир базиси” қурулуши башланған. Нәқ мәйданда ишләватқан хитай ишчилири 450 адәмгә йәткән; қурулуш юқири басқучқа йәткәндә, 1600 ға йетидикән. Йилиға 2 милярд 625 милйон киловат саәт ток чиқириши пиланланған бу ғайәт чоң електир базиси қурулушиға җәмий 15 милярд 670 милйон йүән мәбләғ селинған болуп, 2031-йили тамамлаш мөлчәрләнгән.
Мәлум болушичә, бу хил “су амбири електир базиси” ток сәрпияти төвән чағда йәр астидин суни тартип чиқип су амбирини толдуридикән, ток сәрпияти юқири чағда суларни шу орундики су електир истансисиға йоллап беридикән. Хәвәрдә бу қурулушниң хитайниң “14-5 йиллиқ пилани” дики нуқтилиқ қурулуш икәнлики, “шинҗаңниң пакиз енергийә тәрәққиятини илгири сүридиғанлиқи” көрситилгән. Әмма берилгән мәлуматлардин қариғанда, тәклимакан бойлиридики тағлиқ җайға пиланланған бу “су амбири електир базиси” ниң су мәнбәси қар-ямғур сулиридин әмәс, бәлки йәр астидин келидикән. Йәни чоң генераторлар арқилиқ ишләйдиған су помписи йәр асти сулирини тартип чиқиш арқилиқ су амбирини толдурулидикән.
Уйғур елиниң нопус өзгириш вә муһит булғиниш мәсилилирини тәтқиқ қилған, америкадики маями университетиниң пирофессори, мәрһум станли топс әпәнди илгири радийомизға қилған сөзидә, тәклимакандики әң еғир мәсилиниң су кәмлики мәсилиси икәнликини, шуңа бу районни ечиштин бәкрәк қандақ қилип чәклик болған һаятлиқ мәнбәси-суни хоратмаслиқ тоғрисида баш қатуруш керәкликини тәкитлигәниди.
Хитай һөкүмити буниңға қаримастин, уйғур елини хитайниң әң чоң ток тәминләш базисиға айландурушқа күчимәктә. “хитай хәвәрлири тори” ниң 14-феврал чиқарған хәвиригә қариғанда, бу йил 1-айда “шинҗаң токини ичкиригә йәткүзүш” миқдари 11 милярд 181 милйон киловат саәткә йетип, өткән йил охшаш мәзгилдикидин 16.93 Пирсәнт ашқан. Хәвәрдә дейилишичә, хитай һөкүмити 4 линийә бойичә ичкири хитайниң 22 өлкисигә тәминләп келиватқан ток миқдари 2010-йил 300 милйон киловат саәт болған болса, 2024-йил 126 милярд 700 милйон киловат саәткә йәткән. Нөвәттә, хитай һөкүмити ичкири хитайға техиму көп ток тәминләш үчүн уйғур елини асаслиқ қуяш енергийәлик ток ишләпчиқириш базисиға айландурмақчи икән.
Мәлум болушичә, “шинҗаң токи” билән тәминләнгән ичкири хитай өлкилириниң муһит булғиниши зор дәриҗидә азайған. Әмма уйғур районида көмүр қалайдиған от електир истансилири йәнила мәшғулатини давам қилмақтикән. Мәрһум пирофессор станлий топс бу мәсилә тоғрулуқ радийомизниң зияритини қобул қилғанда, хитай һөкүмитиниң уйғур районида көмүр електир истансисилирини көпләп қуруш арқилиқ ичкири хитайниң ток еһтияҗини қамдаватқанлиқини, әмма уйғур районини булғаватқан карбон газиниң бәрибир ичкири хитайғиму зиянлиқ тәсир йәткүзидиғанлиқини ейтқаниди.