Турпандики кариз “хитайниң тарихтики үч чоң қурулуш мөҗизисиниң бири” дәп тәшвиқ қилинмақта

Вашингтондин мухбиримиз җәвлан тәйярлиди
2024.05.17

Нәччә миң йилдин буян турпан ойманлиқидики уйғурларниң һаятлиқ булиқи, териқчилиқ вә бағвәнчилик билән шуғуллинишида су мәнбәси болған кариз бүгүнки күндә хитайниң тарихта елип барған “бүйүк су қурулуши” дәп тонуштурулмақта.

Хитайниң ичи вә сиртида бәлгилик тәсиргә игә “ахбарат гезити” таратқуси елан қилған бир видийода, турпандики кариз 2000-йилдин илгирики хитайниң хән сулалиси дәвридә ясалған дәп чүшәндүрүлгән, шундақла бу қурулуш сәддичин сепили вә бейҗиң-хаңҗу қанили билән бирликтә хитайдики “үч чоң қәдимий қурулуш” дәп мәдһийәләнгән.

Видийодики чүшәндүрүштә мундақ дейилгән: “чәт әлликләрниң ишәнгүси кәлмәслики мумкин, 2000 йил бурунла хитайлар көлими наһайити зор болған вә устилиқ билән лайиһәләнгән бир йәр асти су қурулушини тамамлиған. У болсиму шинҗаң турпандики кариздур. У хән дәвридә ясалған болуп, адәм күчи билән йәр астидин ериқ қезилған, у тик қудуқ, йепиқ ериқ, очуқ ериқ вә су көлчикидин ибарәт төт қисимдин тәшкил тапқан; омумий узунлуқи 5000 километирдин ашиду; йәр астида бир-бири билән кесишидиған ериқлар 1000 дин ашиду. Техника җәһәттә қалақ, материяллар кәмчил болған қәдимки дәврдә ишчиларниң аддий қораллар билән бунчә узунлуқтики су қурулушини тамамлиғанлиқиға адәмниң ишәнгүси кәлмәйду” .

Турпан қәдимдин тартип уйғурлар яшап кәлгән тарихий маканлардин бири болуп, 9-әсирдә қурулған идиқут уйғур ханлиқи турпанни мәркәз қилған. Түркологлар идиқут ханлиқи тәвәсидә яшиған уйғурларниң бүйүк шәһәр мәдәнийити бәрпа қилғанлиқи вә шу замандила йәр асти су йоли вә керәксиз суни бир тәрәп қилиш йолини ясиғанлиқини илгири сүриду.

Хитайниң һөкүмәт тәшвиқатлири илгири каризни уйғур дияриға паланған мәнчиң әмәлдари лин зешү кәшип қилған дәп һекайә тоқуған болса, бүгүнки күндә “кариз хән дәвридә ясалған” дегән сәпсәтини көтүрүп чиқмақта. Хитай һөкүмити уйғур диярини ғәрбий хән сулалиси, йәни миладийәдин илгирики 60-йиллардин башлап “хитайға тәвә болған” дәп давраң селип кәлгән болсиму, әмма хәлқара илим саһәси буни қобул қилғини йоқ. 15 Йилдин буян ички асия билән шәрқий асия райони оттурисидики мунасивәтләр тарихини тәтқиқ қилип келиватқан тарихчи вә хәлқара адвокат майкил ван валт (Michael Van Walt) йеқинда радийомизға бәргән зияритидә, 2000 йил мабәйнидә уйғур диярида һечқачан хитайниң изчил һөкүмранлиқи болуп бақмиғанлиқини, пәқәт өткән 19 әсирниң ахирқи чарикидә мәнчиң сулалисиниң мустәмликисигә айланған болса, 1949-йили коммунист хитайниң мустәмликиси болуп қалғанлиқини илгири сүргәниди.

Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.