Proféssor alimjan inayet: “Abduxaliq Uyghur tragédiyesi tekrarlanmaqta”

Muxbirimiz nur'iman
2023.03.15
abduxaliq-uyghur-memeteli-tewpiq-trt.jpg T r t awazi téléwiziyeside merhum sha'ir memet'éli tewpiq we abduxaliq Uyghur toghrisida tarqitilghan mexsus programma. 2016-Yili may, türkiye.
RFA/Arslan

Ot yürek sha'ir abduxaliq Uyghur 1933-yili 3-ayning 13-küni sepdashliri bilen bille shing shisey teripidin jadugha bésilip turpanda qetli qilinidu. Abduxaliq Uyghur heqqide yézilghan tarixi matériyallargha asaslan'ghanda, u öltürülüsh aldida “Yashisun erkinlik!”, “Yashisun azadliq!” dep yangraq sho'ar towlap erkinlikning ölümdin üstün ikenlikini ölüm aldidiki merdaniliqi bilen jakarlaydu. Sha'ir abduxaliq Uyghur ashu waqitta 32 yash idi.

Sha'ir eyni dewrde mustebit hakimiyetke qarshi qelimi arqiliq xelqni oyghatqan bolup, bu eyni dewrdiki hakimiyetni qattiq endishige salghan. U eyni waqitta yiraqni körerlik bilen keskin qilip mundaq dégen:

“Kélidu bir kün pushayman qilisen.

Tektige gepning shu chaghda yétisen.

‛xep! . . ‚ déseng u chagh ülgürmey qalar,

Shundila Uyghur sözige ten bérisen.”

( 1921-Yili turpan)

Türkiye ege uniwérsitéti türk dunyasi tetqiqat institutining proféssori alimjan inayet ependi abduxaliq Uyghur tragédiyesi heqqide ziyaritimizni qobul qildi. Alimjan ependi eyni zamandiki Uyghurlarning béshigha kelgen tragédiye we nöwette dawamlishiwatqan tragédiyeler heqqide etrapliq toxtaldi. U aldi bilen abduxaliq Uyghurning düshmen'ge qilche boyun egmestin yashighan qisqa hayatini eslep ötti.

Az kem bir esirdin kéyin yene oxshash, xelqni oyghaq tutup turuwatqan Uyghur yazghuchi-sha'irlar türmilerge tashlandi. Lagérlargha solinip iz-déreksiz ghayib qiliwétildi. Hetta beziliri éghir qiyin-qistaqlarda jan üzdi.

Özgiche, oyghaq pikirliri bilen Uyghur jem'iyitide hörmetke sazawer bolghan yazghuchi sha'irlar Uyghur jem'iyitiningla diqqitini tartip qalmastin xitay hökümitiningmu tutqun qilish obyékti bolghanidi.

Modérnist sha'ir we yazghuchi perhat tursunning 16 yilliq késilgenliki, nöwette atushtiki aghu türmiside jaza mudditini ötewatqanliqi radiyomiz teripidin delillen'genidi. “Uyghur edebiyat dersliki” seweblik tutqun qilin'ghan we éghir jazagha höküm qilin'ghan ma'arip nazaritining sabiq naziri sattar sawut we 15 yilliq muddetlik qamaq jazasigha höküm qilin'ghan yazghuchi yalqun rozi, 2017-yili radiyomizning tekshürüp éniqlashliri dawamida késilip bolghanliqi we nöwette türmide jaza mudditini ötewatqanliqi ashkarilan'ghan xelq'arada tonulghan folklorshunas rahile dawut qatarliqlar ene shularning jümlisidindur.

Alimjan inayet ependi bu heqte toxtilip, xitay hakimiyiti bir tereptin edebiyatni teshwiqat qorali süpitide ishletken bolsa, munewwer yazghuchi-sha'irlarni kontrol qilishqa, hetta yoqitishqa urunuwatqanliqini eskertti.

Amérika qelemkeshler jem'iyiti élan qilghan 2020-yilliq “Yézish erkinliki körsetküchi” doklatida körsitishiche, xitay yazghuchi, ziyaliy we tetqiqatchilar eng köp qamalghan dölet qataridin orun alghan bolup, mezkur doklatqa qamaqtiki 40 neper Uyghur ziyaliysi kirgüzülgen.

Türkiyediki Uyghur ana til tor mektipining mudiri, sha'ir muyesser abdul'ehed xendan xanim oqughuchilirigha abduxaliq Uyghur heqqide mexsus ders orunlashturghan. U ziyaritimizni qobul qilip, balilargha qehriman ejdadlirini tonutushning muhimliqni tekitlidi.

Alimjan inayet ependi axirda muhajirettiki Uyghur yazghuchi-sha'irlarning milliti aldidiki mes'uliyitining éghir ikenlikini tekitlidi.

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.