Америка “дөләт хәвпсизлик истратегийәси” да уйғурлар учраватқан ирқий қирғинчилиқ тилға елинди

Мухбиримиз ирадә
2022.10.14
Share on WhatsApp
Share on WhatsApp
Уйғурларға ирқий қирғинчилиқ йүргүзиватқан хитайниң американи ирқий қирғинчилиқ билән әйибләш салаһийити барму? Америка президенти җо байдин ақсарайниң дөләт тамақханисида меһманларға сөз қилмақта. 2021-Йили 18-ноябир, вашингтон.
AP

Америка байдин һөкүмити һакимийәт йүргүзүп икки йилдин кейин тунҗи қетим өзлириниң “дөләт хәвпсизлик истратегийәси” ни елан қилған.

Америка һөкүмитиниң муһим истратегийәлик пиланлири вә ички-ташқи сиясәт йөнилиши шәрһлинидиған бу “дөләт хәвпсизлик истратегийәси” да, уйғурларниң хитай һөкүмитиниң ирқий қирғинчилиқи вә инсанийәткә қарши җинайитигә учраватқанлиқи тилға елинип туруп, американиң хитайни җазалашқа тиришидиғанлиқи баян қилинған. Униңда мундақ дейилгән:

“биз хитай һөкүмитиниң шинҗаңдики ирқий қирғинчилиқи вә инсанийәткә қарши туруш җинайитини, тибәттики кишилик һоқуқ дәпсәндичиликини, хоңкоңниң аптономийәси вә әркинликигә қиливатқан бузғунчилиқини җавабкарлиққа тартимиз. Хитай һәрқайси дөләтләр вә җамаәтләргә бесим ишлитип, уларни җимиқтурушқа урунуватқан болушидин қәтийнәзәр биз уни җазалашқа тиришимиз”.

Америка һөкүмитиниң дөләтлик истратегийәлик пиланида уйғурлар учраватқан ирқий қирғинчилиқниң тилға елиниши мутәхәссисләр тәрипидин интайин муһим әһмийәткә игә, дәп баһаланмақта. Түркийәдики хитай ишлири мутәхәссиси, доктор әркин әкрәм әпәнди радийомизға қилған сөзидә буни америка һөкүмитиниң уйғур мәсилисини интайин муһим орунға қоюватқанлиқиниң ипадиси, дәп көрсәтти. У сөзидә мундақ деди:

“адәттә бир дөләт дөләт сәвийәлик истратегийәлик пиланлирини оттуриға қойғанда милләтләрниң мәсилилирини айрим-айрим тилға елип олтурмайду. Әмма бу доклатта уйғурлар учратқан зулумниң ирқий қирғинчилиқ вә инсанийәткә қарши җинайәт, дәп туруп тилға елиниши уйғурлар үчүн интайин муһим. Бу американиң уйғур мәсилисигә қанчилик зор әһмийәт бериватқанлиқини көрситиду. Америка бу истратегийәлик пиланида американиң демократик қиммәт қарашлирини вә кишилик һоқуқни қәтий қоғдайдиғанлиқини вә зөрүр болғанда керәклик һәрикәт қоллинидиғанлиқини наһайити ениқ оттуриға қойған”.

12-Өктәбир күни елан қилинған бу 48 бәтлик дөләт хәвзсизлик истратегийәсидә америка байдин һөкүмити өзлириниң ташқи сиясәттики истратегийәсини “хитайни йеңиш, русийәни чәкләш” дәп шәрһлигән болуп, хитайниң демократик дөләтләргә селиватқан тәһдитигә тақабил турушниң муһимлиқи тәкитләнгән. Униңда мунулар дейилгән:

“хитай билән русийә күнсери һәмкарлиқини ашуруватиду. Улар пәйда қиливатқан риқабәт алаһидә. Биз интайин хәтәрлик болған русийәни чәкләш билән бир вақитта, хитай билән болған узун муддәтлик риқабәттә әвзәлликимизни сақлап қелишни алдинқи орунға қойимиз”.

Америка “дөләт хәвпсизлик истратегийәси” дә йәнә мунулар баян қилинған:

“хитай хәлқара тәртипни қайта қурушқа урунуватқан вә шундақ қилидиған иқтисадий, дипломатик, һәрбий вә техника күчини ашуруватқан бирдинбир риқабәтчи. Бейҗиңниң һинди-тинч окянда тәсир даирисини кеңәйтиш вә дунядики алдинқи қатардики дөләткә айлиниш арзуси бар. У өзиниң техника иқтидаридин пайдилинип, хәлқаралиқ органлар үстидики тәсирини күчәйтип, өзиниң мустәбит әндизисигә техиму көп шараит һазирлимақта. Һәрбий иқтидарини ашурмақта. Иқтисадий күчини қоллинип дөләтләр үстидики тәсирини зорайтмақта. . . . .”

Мәзкур истратегийәдә хитайға берилгән баһаларға мутәхәссисләр охшимиған көз қарашларда болмақта. Америкадики хитай ишлири мутәхәссиси гордон чаң әпәндиниң қаришичә, байден һөкүмитиниң хәвпсизлик пиланида хитай билән болған мунасивәтни риқабәт, дәп тәсвирлиши мувапиқ әмәскән. У мундақ дәйду: “мәнчә байден һөкүмитиниң хитай билән болған мунасивәтләрни риқабәт, дәп атиши хитайға толиму сәл қариғанлиқ. Хитай биз билән мәвҗут хәлқаралиқ система ичидә риқабәт қилмайватиду, у бу системини бузимән дәватиду. Хитай дөләт рәиси ши җинпиң дуняға һөкүмранлиқ қилиштин сөз ечиватқили хели болди. Хитай дегән мәвҗут хирис, һәргизму риқабәтчи әмәс. Шуңа байдин һөкүмитиниң истратегийәлик пиланида хитайниң һуҗуми хата баһаланған, дәп қараймән”.

Доктор әркин әкрәм әпәндиниң қаришичә, байден һөкүмитиниң истратегийәлик пиланида хитайниң америка үчүн бир зор тәһдитлики ениқ шәрһиләнгән. У мундақ дәйду:

“хитайни истратегийәлик риқабәтчи, дәп қараш әслидә тунҗи қетим җорҗ бош һөкүмити мәзгилидә оттуриға қоюлған, әмма 11-сентәбир террорлуқ һуҗуми йүз бериши билән бу бир чәткә қайрилип қалди. Обама һөкүмитидиму шундақ дейилди, әмма тәдбир елинмиди. Трамп һөкүмити хитайниң америка үчүн әң зор тәһдитликини тәкитләп, бир қатар сиясәтләрни қолланди, әмди байдин һөкүмитиму хитай әң зор тәһдит, дәп көрсәткән. Мәнчә уларниң хитай һәққидики мәйдани наһайити ениқ болған”.

“ню-йорк вақти” гезити болса бу һәқтики хәвәр мақалисидә, “байден һөкүмити елан қилған хәвпсизлик стратегийәсиниң хитай өзиниң дунядики тәсирини күчәйтиватқан, русийә болса таҗавузчилиқ уруши қозғаватқан мәзгилдә елан қилинишиниң интайин муһимлиқи, чүнки мәйли американиң шериклири болсун яки дүшмәнлири болсун һәммисиниң америкиниң позитсийәсини билишни халайдиғанлиқини” ипадә қилған.

Байден һөкүмити “дөләт хәвпсизлик истратегийәси” доклатида хитайға тақабил туруш үчүн төвәндики 3 түрлүк сиясәт қоллинидиғанлиқини билдүргән. Булар: “биринчиси, американи күчлүк қиливатқан һүл қиммәт қарашларға мәбләғ селиш йәни американиң риқабәт күчи, йеңилиқ яритиш күчи, қудрити вә демократийәсини күчәйтиш; иккинчиси, иттипақдаш вә шерик дөләтләр билән болған алақини күчәйтип, ортақ һәрикәт қилиш; учинчиси, хитай билән мәсулийәтчанлиқ билән риқабәтләшкән асаста, дөләт мәнпәәтини қоғдаш вә кәлгүси пиланни турғузуштур.”

Доклатта йәнә, хитай билән риқабәтлишишниң ялғуз һинди-тинч окян районидила әмәс, бәлки йәршари характерлик болидиғанлиқи, униң техника, иқтисад, сиясәт, һәрбий, ахбарат вә дуняниң мәсилилирини һәл қилиш саһәлиридә хитайдин үстүнлүкни сақлап қелишта ипадилинидиғанлиқи баян қилинған.

Америкадики “асия җәмийити сиясәт институти” (Asia Society Policy Institute) тәтқиқатчиси лилй моррис тивиттердики инкасида билдүрүшичә, байдин һөкүмити истратегийәлик пиланида хитайға һәм күчлүк сигнал бәргән һәм шундақла һәмкарлиқ ишикини ечип қойған. У мундақ дегән: “байдин һөкүмитиниң истратегийә пиланида хитайниң дуня тәртипини өзгәртиш иқтидариға игә бирдин-бир дөләтлики тилға елинған вә хитайниң зораван һәрикәтлири әйибләнгән. Бу худди алдинқи трамп һөкүмитиниң доклатидики хитайға берилгән изаһатлар билән охшаш. Әмма байденниң пиланида йәнә, хитай һәққидә ‛хитай дуня иқтисадиниң мәркизи болуп, у ортақ хирисларға болупму килимат өзгириши вә йәршари сәһийә хизмәтлиригә муһим тәсир көрситиду. Америка вә хитайниң тинч биллә яшиши инсанийәт үчүн муһим‚ дегәндәк җүмлиләрму йәр алған. Бундақ сөзләр алдинқи һөкүмәтниң истратегийәлик пиланида йоқ иди. Бу, байден һөкүмитиниң хитай билән һәмкарлишиш ишикини очуқ қоюватқанлиқини көрситиду”.

Лилий моррисниң қаришичә, америка байден һөкүмити бу истратегийәлик пиланида американиң мәнпәәтлирини, қиммәт қарашлирини, дунядики кишилик һоқуқни қәтий қоғдайдиғанлиқини намаян қилған билән бир вақитта йәнә, һәмкарлиқниму тәкитлигән.

Доктор әркин әкрәм әпәндиму сөзидә, демократ партийәдин болған байден һөкүмитиниң хитай билән риқабәтләшкән асаста, дуняви мәсилиләрни һәл қилишта хитай билән давамлиқ һәмкарлишишиниң адәттики әһваллиқини билдүрди.

Гордон чаң әпәнди болса радийомизға қилған сөзидә, американиң килимат мәсилиси қатарлиқ мәсилиләрдә хитай билән һәмкарлашқанда һәргизму улар билән мурәссәләшмәслики керәк, деди. У мундақ деди:

“американи вәйран қилимән дәйдиған дөләт билән һәмкарлашқили болмайду. Биз, бу һөкүмәт үчүн килимат мәсилисиниң муһимлиқини билимиз, әмма америка хәлқиниң хәвпсизлики һәммидин муһим орунда туриду. Шуңа хитай билән юқиридики килимат мәсилиси дегәндәк дуняви мәсилиләрдә һәмкарлашқанда һәргиз мурәссәләшмәсликимиз керәк”.

Американиң “дөләтлик хәвпсизлик истратегийәси” дә, американиң өз шериклири вә иттипақдашлирини болупму һинди-тинч окян районидики зорийиватқан хитайниң тәсиригә биваситә учраватқан шериклирини қоллайдиғанлиқи баян қилинған вә американиң муһим бурулуш нуқтисида туруватқанлиқи тәкитлинип туруп “хитай билән болған риқабәттә кәлгүси он йилниң һәл қилғуч он йил болидиғанлиқи муқәррәр. Биз һазир бурулуш нуқтисида туруватимиз. Бизниң таллашлиримиз вә йолға қойған сиясәтлиримиз бизниң кәлгүсидики риқабәт орнимизни бәлгиләйду” дәп йезилған.

Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.