Чехийәдә чақирилған “хитай мустәмликичилики вә уйғур райони” темисидики хәлқаралиқ йиғин ғәлибилик аяғлашти

Бериндин ихтиярий мухбиримиз һәбибулла изчи тәйярлиди
2023.11.29
chexiye-yighin-0

Чехийә пайтәхти прагада чақирилған “хитай мустәмликичилики вә уйғур райони” темисидики хәлқаралиқ йиғинда лео майә әпәнди өзиниң “хитайниң нан сиясити” темисидики доклатини сунмақта. 2023-Йили ноябир. RFA/Hebibulla

chexiye-yighin-7

(Солдин) америка индиана университети прафесори уйғуршунас тәтқиқатчи гарднер бовгиңдоң, тарих пәнлири тәтқиқатчиси доктор нәбиҗан турсун вә чех пәнләр академийәсидин саһипхан андерий клемис әпәндиләр биллә. 2023-Йили ноябир. RFA/Hebibulla

chexiye-yighin-6

Чехийә пайтәхти прагада чақирилған “хитай мустәмликичилики вә уйғур райони” темисидики хәлқаралиқ йиғинда чех пәнләр академийәсидин андерий клемис әпәнди сөз қилмақта. 2023-Йили ноябир. RFA/Hebibulla

chexiye-yighin-5

Чехийә пайтәхти прагада чақирилған “хитай мустәмликичилики вә уйғур райони” темисидики хәлқаралиқ йиғинда өзбекистан мукәммәл университетидин абләт камалов син арқилиқ доклат бәрмәктә. 2023-Йили ноябир. RFA/Hebibulla

chexiye-yighin-4

Чехийә пайтәхти прагада чақирилған “хитай мустәмликичилики вә уйғур райони” темисидики хәлқаралиқ йиғинда әланор һарт ханим хуласә қилмақта. 2023-Йили ноябир. RFA/Hebibulla

chexiye-yighin-3

Чехийә пайтәхти прагада чақирилған “хитай мустәмликичилики вә уйғур райони” темисидики хәлқаралиқ йиғинда истанбул оттура шәрқ техника университетидин дәря ишик ханим доклат бәрмәктә. 2023-Йили ноябир. RFA/Hebibulla

chexiye-yighin-2

Чехийә пайтәхти прагада чақирилған “хитай мустәмликичилики вә уйғур райони” темисидики хәлқаралиқ йиғин ахирида нәбиҗан турсун әпәнди шәрқий түркистан тарихий һәққидә соалларға җаваб бәрмәктә. 2023-Йили ноябир. RFA/Hebibulla

chexiye-yighin-1

Чехийә пайтәхти прагада чақирилған “хитай мустәмликичилики вә уйғур райони” темисидики хәлқаралиқ йиғинда австралийә монаш университети хитай тәтқиқати бөлүминиң доктори кевен каркко доклат бәрмәктә. 2023-Йили ноябир. RFA/Hebibulla

Чехийәниң пайтәхти прагада чақирилған “хитай мустәмликичилики вә уйғур райони” темисидики хәлқаралиқ йиғин илим саһәсидики мутәхәссисләрниң бирдәк һалда “уйғур райони хитай мустәмликә қиливалған земин” дегән хуласиси билән ғәлибилик аяғлашти.

Бу йиғинниң йепилиш күнидә, йиғин хуласисини чиқарған әланур һарт ханим, уйғурларниң тәқдири вә тарихи билән мунасивәтлик бу йиғиндин һаяҗанланғанлиқини билдүрүп мундақ дәйду:

“мән империялизм билән мустәмликичиликниң өз-ара тәсир қилиши вә уйғур вәтинигә болған чүшәнчимиз тоғрисидики соалларни алаһидә ойлаватимән, шундақла бу соалларниң нурғун қатнашқучилар тәрипидин оттуриға қоюлғанлиқидин техиму хушалмән. Бу икки күндә биз, бу қийин мәсилиләр һәққидә муназирә елип бардуқ, муһим нутуқ сөзлигүчимиздин бири бизгә әскәртип өткинидәк, явропадики тәтқиқатчиларниң көпинчиси явропа ортақ гәвдисиниң сиртидики мустәмликичилик мәсилиси һәққидики муназириләрдин һәмишә өзини қачуруп кәлди. Һәр биримизниң келип чиқиши охшимайду, охшимиған саһәдә ишләватимиз, қаттиқ бастуруш дәп аталған мәсилиләргә көңүл бөлүп, мәсулийәт билән йеқинлишиватимиз, шәрқий түркистанда ирқий қирғинчилиқ йүз бериватқан бу дираматик арқа көрүнүшни коллектип вә шәхсий әстә сақлаш, кимлик, тил, зораванлиқ, шиддәт, бастуруш, ассимилятсийә қилиш, шундақла түркийәдики уйғур диаспорасидин тартип, оттура асиядики уйғурлар вә уйғур вәтинидә яшайдиғанларғичә мулаһизә қилдуқ, бу йилқи ‛хитай мустәмликичилики вә уйғур райони‚ дегән бу муһакимә йиғинида, уйғурлар вә уйғуршунаслиқ үчүн, мустәмликичилик тоғрилиқ тәтқиқ қилиш вә пикир алмаштурушниң наһайити муһим икәнлики һәммимизгә мәлум болди”.

Йиғинниң ахирқи күнидә уйғуршунас, уйғур навайчилиқи тәтқиқатчиси лео майә әпәнди “хитайниң нан сиясити” дегән темида доклат сунуп, хитай даирилириниң уйғур навайлиқ мәдәнийити вә уйғур нанлирини сиясийлаштуруп, хитайниң тәшвиқат қоралиға айландурғанлиқини чүшәндүрди. Йиғин арилиқида зияритимизни қобул қилған лео майә әпәнди бу һәқтә көз қарашлирини баян қилип өтти.

Йиғин арилиқида зияритимизни қобул қилған японийәдин кәлгән тәтқиқатчи доктор томоки ямаки әпәнди өзиниң “хитайниң барин вәқәсиниң алди кәйнидики диний сиясити” дегән темисидики лексийәси һәққидә чүшәнчә бәрди.

Йиғинда, австралийә монаш университети хитай тәтқиқати бөлүминиң доктори кевин карреко доклат бәрди, бу доклатта бир уйғур балиниң “сән қайси милләт?” дәп сориған бир хитайға, “мән җуңхуа миллити” дәп җаваб бериши мисал елинған болуп, буни көргән йиғин әһли җимип кәтти.

Кевин карреко әпәнди зиярәт җәрянида хитай мустәмликичиликиниң кәлтүрүп чиқарған бу еғир ақивәтлири һәққидә көз қарашлирини баян қилип:

“бир дөләт мәлум бир дөләтни яки хәлқни мустәмликә қилғанда, у йәрдики йәрлик хәлқниң тарихий излири, миллий кимлики, диний вә тилини йоқитишни нишан қилиш арқилиқ, у мустәмликә тупрақни мәңгүлүк ютувелиш вә у йәрниң байлиқини талан-тараҗ қилишни давам қилиду” деди вә уйғурларниң мәсилисиниң инсанийәтниң виҗданий мәсилиси икәнликини оттуриға қойди.

Йиғин ахирида бу паалийәткә саһибханилиқ қилған чех пәнләр академийәсиниң доктори, уйғуршунас андрий клемис әпәнди бу қетимқи паалийәтниң ғәлибилик болғанлиқи һәққидә өзиниң мәмнунийитини ипадиләп өтти.

Бу йиғинда уйғурларниң аз санлиқлаштурулуши вә намратлиқта қалдурулуши, мустәмликичилик вә аз санлиқ милләтләр уқуми, униң сиясий тәсири, шундақла йәрлик хәлқниң мустәмликичилик муһитида барлиққа кәлгән әдәбияти вә мустәмликичиликкә болған қаршилиқини ипадилиши қатарлиқ мәсилиләр муһакимә қилинған болуп, чәтәллик алимларниң униңға бәргән тәбири вә көз қарашлири йиғин ахирида елип берилған муназирини әң җанландурған амиллар болди.

Әланор һарт ханим бу һәқтә тохтилип: “бәзи уқумларни йәниму илгирилигән һалда чүшәндүрүш муһим нуқтилардин болуп қалди. Бу бир нәччә күндә, уйғур вә уйғур әмәс алимлар йәнила‛аз санлиқ‚ дегән сөзни ишләтти. Бу аталғуни пүтүнләй рәт қилиш қанаәтлинәрлик яки иҗабий болмисиму, әмма бу бизниң шәрқий түркистан вә уйғур диаспорасида мәсилиләрни қандақ уқумлаштурушимизға тәсир көрситәлмәйду. Бу икки күнлүк йиғинда, илмий саһәдә хизмәт қиливатқан тәтқиқатчилар уйғур райони, йәни шәрқий түркистанда болуватқан, ирқий қирғинчилиқ дәп атиливатқан еғир бастурушларни муһакимә қилди, мәнчә биз бу мәсилиләрдә йәниму түҗүпиләп, җавабкарлиқ туйғуси билән тәтқиқ қилишимиз керәк” деди һәмдә өзиниң мустәмликичилик вә йәрлик хәлқләрниң аз санлиқлаштурулуши һәққидики көз қарашлирини оттуриға қойди.

Чех пәнләр академийәси, явропа уйғур институти вә җәнвә университети шәрқшунаслиқ бөлүми бирлишип орунлаштурған бу икки күнлүк йиғинға қатнашқан алимлар, тәтқиқатчилар, уйғуршунаслар вә мустәмликә тарихи мутәхәссислири бирдәк һалда уйғур райониниң мустәмликә земин икәнликини, һазир уйғур районида йүз бериватқан ирқий қирғинчилиқниң мустәмликичилик җәрянида йүз беридиған ассимилятсийә, бастуруш вә мустәмликә земинни ютувелишниң қәдәм басқучлуқ һадисилири икәнликини, әмма уйғурларниң әзәлдин дөләтләрни қуруп, әркин яшап кәлгән, мәркизий асиядики башламчи бир хәлқ икәнликини оттуриға қоюшти.

Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.