Chéxiyede chaqirilghan “Xitay mustemlikichiliki we Uyghur rayoni” témisidiki xelq'araliq yighin ghelibilik ayaghlashti

Bérindin ixtiyariy muxbirimiz hebibulla izchi teyyarlidi
2023.11.29
chexiye-yighin-0

Chéxiye paytexti pragada chaqirilghan “Xitay mustemlikichiliki we Uyghur rayoni” témisidiki xelq'araliq yighinda lé'o maye ependi özining “Xitayning nan siyasiti” témisidiki doklatini sunmaqta. 2023-Yili noyabir. RFA/Hebibulla

chexiye-yighin-7

(Soldin) amérika indi'ana uniwérsitéti prafésori Uyghurshunas tetqiqatchi gardnér bowgingdong, tarix penliri tetqiqatchisi doktor nebijan tursun we chéx penler akadémiyesidin sahipxan andériy klémis ependiler bille. 2023-Yili noyabir. RFA/Hebibulla

chexiye-yighin-6

Chéxiye paytexti pragada chaqirilghan “Xitay mustemlikichiliki we Uyghur rayoni” témisidiki xelq'araliq yighinda chéx penler akadémiyesidin andériy klémis ependi söz qilmaqta. 2023-Yili noyabir. RFA/Hebibulla

chexiye-yighin-5

Chéxiye paytexti pragada chaqirilghan “Xitay mustemlikichiliki we Uyghur rayoni” témisidiki xelq'araliq yighinda özbékistan mukemmel uniwérsitétidin ablet kamalow sin arqiliq doklat bermekte. 2023-Yili noyabir. RFA/Hebibulla

chexiye-yighin-4

Chéxiye paytexti pragada chaqirilghan “Xitay mustemlikichiliki we Uyghur rayoni” témisidiki xelq'araliq yighinda elanor hart xanim xulase qilmaqta. 2023-Yili noyabir. RFA/Hebibulla

chexiye-yighin-3

Chéxiye paytexti pragada chaqirilghan “Xitay mustemlikichiliki we Uyghur rayoni” témisidiki xelq'araliq yighinda istanbul ottura sherq téxnika uniwérsitétidin derya ishik xanim doklat bermekte. 2023-Yili noyabir. RFA/Hebibulla

chexiye-yighin-2

Chéxiye paytexti pragada chaqirilghan “Xitay mustemlikichiliki we Uyghur rayoni” témisidiki xelq'araliq yighin axirida nebijan tursun ependi sherqiy türkistan tarixiy heqqide so'allargha jawab bermekte. 2023-Yili noyabir. RFA/Hebibulla

chexiye-yighin-1

Chéxiye paytexti pragada chaqirilghan “Xitay mustemlikichiliki we Uyghur rayoni” témisidiki xelq'araliq yighinda awstraliye monash uniwérsitéti xitay tetqiqati bölümining doktori kéwén karkko doklat bermekte. 2023-Yili noyabir. RFA/Hebibulla

Chéxiyening paytexti pragada chaqirilghan “Xitay mustemlikichiliki we Uyghur rayoni” témisidiki xelq'araliq yighin ilim sahesidiki mutexessislerning birdek halda “Uyghur rayoni xitay mustemlike qiliwalghan zémin” dégen xulasisi bilen ghelibilik ayaghlashti.

Bu yighinning yépilish künide, yighin xulasisini chiqarghan elanur hart xanim, Uyghurlarning teqdiri we tarixi bilen munasiwetlik bu yighindin hayajanlan'ghanliqini bildürüp mundaq deydu:

“Men impériyalizm bilen mustemlikichilikning öz-ara tesir qilishi we Uyghur wetinige bolghan chüshenchimiz toghrisidiki so'allarni alahide oylawatimen, shundaqla bu so'allarning nurghun qatnashquchilar teripidin otturigha qoyulghanliqidin téximu xushalmen. Bu ikki künde biz, bu qiyin mesililer heqqide munazire élip barduq, muhim nutuq sözligüchimizdin biri bizge eskertip ötkinidek, yawropadiki tetqiqatchilarning köpinchisi yawropa ortaq gewdisining sirtidiki mustemlikichilik mesilisi heqqidiki munazirilerdin hemishe özini qachurup keldi. Her birimizning kélip chiqishi oxshimaydu, oxshimighan sahede ishlewatimiz, qattiq basturush dep atalghan mesililerge köngül bölüp, mes'uliyet bilen yéqinlishiwatimiz, sherqiy türkistanda irqiy qirghinchiliq yüz bériwatqan bu diramatik arqa körünüshni kolléktip we shexsiy este saqlash, kimlik, til, zorawanliq, shiddet, basturush, assimilyatsiye qilish, shundaqla türkiyediki Uyghur di'asporasidin tartip, ottura asiyadiki Uyghurlar we Uyghur wetinide yashaydighanlarghiche mulahize qilduq, bu yilqi ‛xitay mustemlikichiliki we Uyghur rayoni‚ dégen bu muhakime yighinida, Uyghurlar we Uyghurshunasliq üchün, mustemlikichilik toghriliq tetqiq qilish we pikir almashturushning nahayiti muhim ikenliki hemmimizge melum boldi”.

Yighinning axirqi künide Uyghurshunas, Uyghur nawaychiliqi tetqiqatchisi lé'o maye ependi “Xitayning nan siyasiti” dégen témida doklat sunup, xitay da'irilirining Uyghur nawayliq medeniyiti we Uyghur nanlirini siyasiylashturup, xitayning teshwiqat qoraligha aylandurghanliqini chüshendürdi. Yighin ariliqida ziyaritimizni qobul qilghan lé'o maye ependi bu heqte köz qarashlirini bayan qilip ötti.

Yighin ariliqida ziyaritimizni qobul qilghan yaponiyedin kelgen tetqiqatchi doktor tomoki yamaki ependi özining “Xitayning barin weqesining aldi keynidiki diniy siyasiti” dégen témisidiki léksiyesi heqqide chüshenche berdi.

Yighinda, awstraliye monash uniwérsitéti xitay tetqiqati bölümining doktori kéwin karréko doklat berdi, bu doklatta bir Uyghur balining “Sen qaysi millet?” dep sorighan bir xitaygha, “Men jungxu'a milliti” dep jawab bérishi misal élin'ghan bolup, buni körgen yighin ehli jimip ketti.

Kéwin karréko ependi ziyaret jeryanida xitay mustemlikichilikining keltürüp chiqarghan bu éghir aqiwetliri heqqide köz qarashlirini bayan qilip:

“Bir dölet melum bir döletni yaki xelqni mustemlike qilghanda, u yerdiki yerlik xelqning tarixiy izliri, milliy kimliki, diniy we tilini yoqitishni nishan qilish arqiliq, u mustemlike tupraqni menggülük yutuwélish we u yerning bayliqini talan-taraj qilishni dawam qilidu” dédi we Uyghurlarning mesilisining insaniyetning wijdaniy mesilisi ikenlikini otturigha qoydi.

Yighin axirida bu pa'aliyetke sahibxaniliq qilghan chéx penler akadémiyesining doktori, Uyghurshunas andriy klémis ependi bu qétimqi pa'aliyetning ghelibilik bolghanliqi heqqide özining memnuniyitini ipadilep ötti.

Bu yighinda Uyghurlarning az sanliqlashturulushi we namratliqta qaldurulushi, mustemlikichilik we az sanliq milletler uqumi, uning siyasiy tesiri, shundaqla yerlik xelqning mustemlikichilik muhitida barliqqa kelgen edebiyati we mustemlikichilikke bolghan qarshiliqini ipadilishi qatarliq mesililer muhakime qilin'ghan bolup, chet'ellik alimlarning uninggha bergen tebiri we köz qarashliri yighin axirida élip bérilghan munazirini eng janlandurghan amillar boldi.

Elanor hart xanim bu heqte toxtilip: “Bezi uqumlarni yenimu ilgiriligen halda chüshendürüsh muhim nuqtilardin bolup qaldi. Bu bir nechche künde, Uyghur we Uyghur emes alimlar yenila‛az sanliq‚ dégen sözni ishletti. Bu atalghuni pütünley ret qilish qana'etlinerlik yaki ijabiy bolmisimu, emma bu bizning sherqiy türkistan we Uyghur di'asporasida mesililerni qandaq uqumlashturushimizgha tesir körsitelmeydu. Bu ikki künlük yighinda, ilmiy sahede xizmet qiliwatqan tetqiqatchilar Uyghur rayoni, yeni sherqiy türkistanda boluwatqan, irqiy qirghinchiliq dep atiliwatqan éghir basturushlarni muhakime qildi, menche biz bu mesililerde yenimu tüjüpilep, jawabkarliq tuyghusi bilen tetqiq qilishimiz kérek” dédi hemde özining mustemlikichilik we yerlik xelqlerning az sanliqlashturulushi heqqidiki köz qarashlirini otturigha qoydi.

Chéx penler akadémiyesi, yawropa Uyghur instituti we jenwe uniwérsitéti sherqshunasliq bölümi birliship orunlashturghan bu ikki künlük yighin'gha qatnashqan alimlar, tetqiqatchilar, Uyghurshunaslar we mustemlike tarixi mutexessisliri birdek halda Uyghur rayonining mustemlike zémin ikenlikini, hazir Uyghur rayonida yüz bériwatqan irqiy qirghinchiliqning mustemlikichilik jeryanida yüz béridighan assimilyatsiye, basturush we mustemlike zéminni yutuwélishning qedem basquchluq hadisiliri ikenlikini, emma Uyghurlarning ezeldin döletlerni qurup, erkin yashap kelgen, merkiziy asiyadiki bashlamchi bir xelq ikenlikini otturigha qoyushti.

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.