Шаңхәйниң шүхүй районида уйғурларни пәрқләндүрүш иқтидариға игә камералар һәссиләп көпәйтилгән

Вашингтондин мухбиримиз ирадә тәйярлиди
2024.05.14
Hikvision-chiray-tonush-camera.jpg Ғол сода-сетиқ мәркизигә орнитилған Hikvision көзитиш камераси. 2021-Йили 5-май, шаңхәй.
REUTERS/Aly Song

Тәқиб вә назарәт камера системилири үстидә тәтқиқат елип баридиған “IPVM” тәтқиқат ширкити 6-май күни шаңхәй шәһириниң кәң көләмлик назарәт қилиш вә һәрикәт анализини зор көләмдә кеңәйтиш мәсилиси һәққидә бир тәкшүрүш доклати елан қилған.

Доклатта көрситилишичә, хитай даирилири шаңхәйдә, болупму шаңхәй шәһириниң мәркизидики шүхүй районида аммиви көзитиш ул әслиһәлири көрүнәрлик дәриҗидә кеңәйтиватқан икән. Бу юқири техникалиқ қурулуш түри шаңхәйдики йүз тонуш камерасиниң санини үч һәссә көпәйтишкә; униң һесаблаш күчини ашуруп, 50 милйондин артуқ пуқраниң күндилик паалийити вә һәрикитигә мунасивәтлик зор миқдардики санлиқ мәлуматларни тәһлил қилишқа қулайлиқ яритидикән.

Доклатта көрситилишичә, шүхүй райони америка, фирансийә, германийә, италийә вә шиветсийә қатарлиқ дөләтләрниң консулханилири, “микрософт” тәтқиқати асия-шаңхәй тәҗрибиханиси вә “микрософт” INESA сүний әқил йеңилиқ яритиш мәркизи қатарлиқлар йәрләшкән район икән. Бу районға йәнә хитайниң бир қанчә хәлқаралиқ сүний әқил техника ширкәтлириму җайлашқан икән.

“IPVM” тәтқиқат ширкитиниң көрситишичә, бу назарәт системиси аһалиләрниң йүрүш-туруши, уларниң саяһәт әндизиси, иҗтимаий мунасивәтлири вә башқа шәхсий учурлирини анализ қилиш иқтидариға игә болғандин сирт йәнә, җинс, яш гурупписи вә миллити қатарлиқ алаһидиликләргә асасән сүзүш иқтидариға игә икән. Болупму бу назарәт системиси уйғурларни чирайи вә етник алаһидиликлиридин пәрқләндүрүш иқтидариға игә икән.

Доклатта дейилишичә, бу районға орнитилған камераларниң уйғурларниң чирайини пәрқләндүрүш иқтидари бар болуп, уйғурлар бу доклатта тилға елинған хитайдики бирдин-бир милләт икән.

Хитайда елип берилған йәрмәнкидә йоған екранда көрүнүп турған чирай тонуш системиси. 2018-Йили 23-өктәбир, бейҗиң.
Хитайда елип берилған йәрмәнкидә йоған екранда көрүнүп турған чирай тонуш системиси. 2018-Йили 23-өктәбир, бейҗиң.
AP

Биз мәзкур доклатниң аптори, “IPVM” тәтқиқат ширкитиниң тәтқиқатчиси конор хилий (Conor Healy)ни зиярәт қилдуқ. У радийомизға қилған сөзидә, шаңхәй шәһиридә уйғурларға қаритилған назарәтниң әслидила еғирлиқини әскәртип, “уйғурларни пәрқләндүрүп сүзидиған камераларниң көпәйтилиши, хитайларниң уйғурлар һәққидики әндишисиниң чекидин ашқанлиқини көрситип бериду” деди.

У бизгә елхәт арқилиқ әвәткән инкасида мундақ дегән: “мениңчә, бу система болсун яки болмисун, шаңхәйдики һәр қандақ уйғур йеқиндин көзитилиду. Шаңхәйдә уйғурлар аз, болупму хитайниң уйғурларға чәклимә қойидиғанлиқи вә йеқиндин диққәт қилидиғанлиқини көздә тутқанда, шүхүй районидики уйғурларниң сани техиму аз. Бу йәрдә тәкитләш зөрүр болғини шуки, уйғурларға болған бир тәрәплимә қараш түпәйлидин уларниң сани қанчилик болушидин қәтийнәзәр, хитай сақчилириниң уйғурларни нишан қилған ирқий айримичилиқ архипи турғузмақчи болушидур. Бу уларниң уйғурлар һәққидики әндишилириниң қанчилик чекидин ашқанлиқини көрситип бериду.”

Доклатта көрситилишичә, аммиви назарәт системилиридики бу кеңийиш йәнә аһалиләр олтурақ районлириға қошумчә камера орнитишниму өз ичигә алидикән. Улар йәнә, санлиқ мәлуматларни бир тәрәп қилиш-һесаблаш ул әслиһәлиригә зор мәбләғ селиш арқилиқ, һәр бир кишиниң саяһәт әндизисини, иҗтимаий мунасивәтлирини вә башқа шәхсий учурлирини өз ичигә алған тәпсилий санлиқ мәлумат архипи турғузуп чиқидикән. Хитайниң алақидар тармақлири пуқраларниң бундақ санлиқ мәлуматлирини анализ қилишиниң мәқситини кишиләрниң һәрикитидики туюқсиз бурулушларни байқаш арқилиқ йошурун вәқәләрдин алдин агаһландуруш бериштин ибарәт, дәп көрсәткән.

Һалбуки, кишилик һоқуқ мутәхәссислири хитайниң бу баянлириға гуман билән қаримақта. Улар буни хитай һөкүмитиниң инсанларни контрол қилиш ирадисиниң намайәндиси, дәп көрсәтмәктә. Кишилик һоқуқ мутәхәссиси доктор софи ричардсон радийомизға қилған сөзидә мундақ деди:

“шаңхәйдики аммиви назарәт системиси көлиминиң кеңәйтилиши хитай компартийәсиниң инсанлар һәққидә зор көләмдә учур топлаш вә андин бу учурлар арқилиқ халиған кишини халиған вақтида җазалаш ирадиси билән мас қәдәмдә елип берилған. Хитайда бу хилдики назарәткә изаһат берилгән қанун йоқ, әмма назарәт қораллири зөрүр, қанунлуқ вә йоллуқ дәп қарилиду. Хитай һөкүмити мушу кәмгичә көзитишниң сәвәби һәққидә изаһат берип бақмиған”

“IPVM” тәтқиқат ширкитиниң көрситишичә, шаңхәйниң шүхүй райони һазирғичә 2500 қошумчә чирай пәрқләндүрүш камераси орнитишни пиланлап, һазирқи мәвҗут санни үч һәссә ашурған. Бу камераларниң күндә милйонлиған чирайларни сүрәткә тартиши вә тәһлил қилиши мөлчәрләнмәктикән. Бу камералар һәр бир адәмниң орни, йенидики һәмраһи вә уларниң паалийитиниң вақит җәдвили билән тәминләйдиған болуп, бу учурлар шаңхәй шәһириниң санлиқ мәлумат амбири (сандан) дики 50+ милйон кишигә аит санлиқ мәлуматлар билән селиштурулидикән вә толуқлап сақлинидикән.

Тәтқиқатчи конор хилий юқириқидәк аммиви назарәт системисиниң интайин мурәккәп қурулуш икәнликини тәкитләп мундақ дәйду: “бу түр дөләт илкидики ширкәт FiberHome телеграф техника чәклик ширкитиниң тармақ ширкитигә берилгән. FiberHome Оптик кабел вә тор техникиси ясаш билән шуғуллинидиған ширкәттур. Шаңхәйдики нурғун аммиви көзитиш тохтамлириниң бундақ ширкәтләргә берилиши бу хилдики тор ул әслиһә қурулушиниң интайин мурәккәпликини көрситип бериду. Биз йәнә бу системиниң 2021-йилғичә дахуа вә Hikvision ширкәтлириниң камера вә син сақлаш үскүнилиридиму ишлитилгәнликини билимиз, бирақ биз бу йеңи үскүниләрниң маркисини билмәймиз.”

Мәлум болушичә, хитайниң дөләт илкидики ширкити болған FiberHome телеграф техника чәклик ширкити, 2020-йили америка сода министирлиқи тәрипидин “уйғурларға қаритиливатқан дәпсәндичиликләрдә роли бар” дәп қарар тизимликкә елинған ширкәт икән. Америка һөкүмити шу қетимда җәмий 9 орган вә ширкәтни “хитайниң шинҗаң уйғур аптоном районидики уйғурлар вә башқа аз санлиқ мусулман милләтләргә қаритилған бастуруш, зор көләмлик тутқун қилиш, мәҗбурий әмгәк вә юқири техникалиқ тәқибләш һәрикитигә шерик болди” дәп әйиблигән, шундақла бу ширкәтләргә американиң юқири техникилирини сетип беришни чәклигән иди.

Тәтқиқатчи конор һелийниң тәкитлишичә, шаңхәйниң шүхүй районидики тәқиб вә назарәтниң күчәйтилиши һәрқандақ бир пуқраниң әркинликини боғсиму, бирақ униң уйғурларға болған зийини әң еғир болидикән. У елхетидә мундақ дегән:

“шуни етирап қилиш керәкки, бундақ зор көләмлик назарәт қилиш шүхүй районидики миллити немә болушидин қәтийнәзәр һәр бир кишиниң кишилик һоқуқи, хусусий мәхпийәтлики вә кишилик әркинликигә дәхли-тәруз пәйда қилиду. Бирақ, хитай компартийәсиниң кәң көләмлик көзитишкә таянған контрол системисида әң көп зулумға учрайдиғини уйғурлардур. Һечким уйғурлардәк мәхсус нишанға елинмиған. Бу бизгә уйғурларниң шинҗаңниң сиртидиму таҗавузчилиқ характерлик көзитиштин қечип қутулалмайдиғанлиқини көрситип бериду.”

Софи ричардсон ханим, кишиләрни миллитигә қарап пәрқләндүрүш вә сүзүш иқтидариға игә болған бу назарәт системисини қоллиниш, кишилик һоқуққа қилинған интайин еғир дәпсәндичиликтур, дәп тәкитлиди.

Шаңхәйниң шүхүй районидики аммиви назарәт системиси түр қурулушиниң 10-май күни аяғлишип, толуқ ишқа киришкәнлики мәлум.

Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.