Дуня сода тәшкилатиниң әбу-зәбидики йиғинида хитайниң сода услуби муһим сөз темиси болған

Вашингтондин мухбиримиз ирадә тәйярлиди
2024.03.05
Amerika-xitay-bayriqi-AP Бир мал сатқучи бейҗиңдики чаған байримида дуканда көргәзмә қилинған хитай вә америка байриқиниң арисиға гүл безәклирини есиватиду. 2023-Йили 13-май, бейҗиң
AP

Дуня сода тәшкилатиниң 13-нөвәтлик министирлар йиғини (MC13) әрәб бирләшмә хәлипиликиниң әбу-зәби шәһиридә өткүзүлгән. 26-Февралдин 29-февралғичә давам қилған йиғин җәрянида, америка вә хитайдин ибарәт бу икки дөләт оттурисидики сода ихтилаплири йәнә муһим тема болған.

Хәвәрләрдин қариғанда, йиғин җәрянида америка билән хитайниң сода әмәлдарлири бир ариға келип, икки дөләтниң сода алақисидики мәсилиләр үстидә музакирә елип барған болсиму, бирақ бу җәһәттә көрүнәрлик бир илгириләш болмиған. Америка сода вәкиллик ишханисиниң (USTR) баш әлчиси катерин тәй хитай сода министири ваң вентав билән көрүшкәндә, “хитайниң тиҗарәттә базарни асас қилмай, дөләт сияситини чиқиш қилиши сәвәб болуватқан тәңсизликтин қайғуруватқанлиқи” ни ейтқан. Ваң вентав болса бейҗиңниң “америка-хитай сода мунасивити оттурисидики тосалғулардин әндишә қиливатқанлиқи” ни тилға алған.

Дуня сода тәшкилатиниң әбу-зәбидики йиғини башлиништин төт күн бурун, америка сода вәкиллик ишханиси (USTR) хитайниң дуня сода тәшкилатиниң бәлгилимилиригә әмәл қилиш әһвали тоғрисидики йиллиқ доклатини елан қилған иди. Бу доклатта америка хитайни “дуня сода тәшкилати бәрпа қилған хәлқара сода системисидики әң чоң риқабәт” дәп көрсәткән һәмдә “хитай дуня сода тәшкилатиға кирип 22 йил болған бүгүнки күндә һелиһәм базарни чиқиш қилмайдиған, дөләт йетәкчиликидики иқтисад вә сода усулини қоллинип кәлмәктә. Бу дуня сода тәшкилати бәлгилигән өлчәм вә пиринсипларға зит, ” дәп әйиблигән. Хитай тәрәп болса американиң өзигә қаратқан тәнқидини рәт қилипла қалмай, бәлки йәнә “америка хитайниң қанунлуқ сода адитини ‛иқтисадий зораванлиқ‚ дәп сәтлиди” дәп ағринған.

Түркийәдики хитай ишлири мутәхәссиси доктор әркин әкрәм әпәндиниң көрситишичә, хитай дуня сода тәшкилатиға “тәрәққий қиливатқан дөләт” салаһийити билән кирип нурғун имтиязлардин бәһримән болған болсиму, бирақ һечқандақ вәдисигә әмәл қилмиған.

Дуня сода тәшкилатиниң әбу-зәбидики йиғинида америка вәкили кәтерин тәй ханимму бу мәсилини нуқтилиқ көтүрүп чиққан болуп, у “хитайниң иқтисадий тәрәққияти дуняниң һәрқайси җайлирида бесим пәйда қиливатиду” дегән. Шундақла дуня сода тәшкилатиниң бу мәсилиләрни һәл қилиш үчүн ислаһат елип беришқа моһтаҗлиқини билдүргән. Катирин тәй ханим, америка сода вәкиллик ишханиси тәрипидин елан қилинған доклаттики сөзидиму дуня сода тәшкилатиниң бу мәсилини һәл қилиштики йетәрсизлики үстидә тохтилип, “һалқилиқ йери шуки, дуня сода тәшкилати хитайниң дөләт рәһбәрликидики базарни чиқиш қилмиған иқтисад вә сода усулини үнүмлүк һәл қилалмиди. Хәлқара сода системисидики барлиқ әзалар давамлиқ ортақ тиришип, ортақ мәнпәәтимизни қоғдишимиз, болупму хитай көзләватқан саһәлиримизни униң зиянлиқ сиясәтлиридин қоғдишимиз керәк. ”

Доктор әркин әкрәм әпәндиниң дейишичә, хитайниң сода усули дуня сода тәшкилатиға әза болған түркийә қатарлиқ дөләтләрниңму бешини ағритиватқан мәсилә икән, бирақ һазирғичә дуня сода тәшкилати буни һәл қилишта үнүмлүк чарә тапалмиған.

BBC Ниң хәвәр қилишичә, әбу-зәбидики йиғинда дуня сода тәшкилати әзалири карханиларни дөләт толуқлимиси билән қоллашни чәкләш, електиронлуқ сода таможна беҗини чәкләш вә дуня сода тәшкилатини ислаһат қилиш қатарлиқ мәсилиләрни нуқтилиқ музакирә қилған. Һалбуки, һәрқандақ мәсилидә 166 әза дөләтниң һәммисиниң разилиқини елиш қолай болмиғачқа, бир илгириләш һасил қилиш ундақ асанға тохтимайдикән.

BBC Ниң хәвиригә қариғанда, икки тәрәп арисидики сода ихтилапиниң чоңқурлишишиға әгишип америка вә хитайниң бир-биригә сатқан малниң миқдари бултур 17 пирсәнт төвәнлигән икән. Кәтерин тәй ханим әбузәбидики йиғинниң ахирқи күни BBC ниң бу һәқтики соалиға җавап бәргәндә, “мәнчә, буниң тамамән пассип болуши натайин, бу көп хиллишишқа қарап меңишниң актип ипадиси болуши мумкин” дегән.

Америка билән хитай арисидики сода ихтилапи сабиқ пирезидент трамп мәзгилидә башлиған вә байдин һөкүмитиму бу сиясәтни изчил давам қилған иди. Американиң хитайға қойған чегра беҗи, уйғур мәҗбурий әмгикигә четилған мәһсулатларни чәклиши, байдин һөкүмитиниң хитайға компютер микро өзики қатарлиқ сәзгүр техникиларни експортини чәклиши қатарлиқлар һәммиси сода ихтилаплирини илгириләп күчәйткән.

Америкадики ранд тәтқиқат мәркизиниң хитай ишлири тәтқиқатчиси, доктор реймонд кониң қаришичә, хитайниң сода услубиға сәвәб болуватқан амиллар дөләтниң сиясити вә қурулмиси билән мунасивәтлик болғачқа, хитайниң уни өзгәртиши һәмдә һазирқи иқтисадий тәрәққият сүритидә көрүлүватқан астилашни һәл қилиши интайин қейинкән.

У мундақ дәйду: “хитайда көрүлүватқан мәсилиләр әслидә сиясий вә қурулма характерлик. Хитай әгәр дөләт ишләпчиқириш вә експортни толуқлима билән тәминләйдиған дөләт йетәклишидики тәрәққиятини өзгәртмисә, у һалда у һазир баштин кәчүрүватқан иқтисадий тәрәққияттики астилаш һалитини өзгәртәлмәйду вә иқтисадта ‛оттура һаллиқ кирим қилтиқи‚ дәп атилидиған һаләттин қутулуп чиқалмайду” .

Доктор раймондниң дейишичә, сода усулида түптин өзгириш ясаш дегәнлик, қурулма вә сиясәттә өзгириш ясашни, җүмлидин хусусийлашқан мәбләғни асас қилишни, хусусийларниң мал-мүлүк һоқуқини қоғдашни, әқлий мүлүккә һөрмәт қилиш вә һәмдә сиясәтни чиқиш қилған иқтисадий қарарлар алмаслиқ қатарлиқ бир қатар өзгиришләрни өз ичигә алидикән. Раймонд ко хитай компартийәсини һазирчә бундақ қарарларни алиду, дәп қаримайдиғанлиқини билдүрди:

 “бәзи иқтисадшунаслар хитайниң йиллиқ GDP, йәни омумий ишләпчиқириш қиммитидики өсүш нисбитиниң 3 пирсәнт әтрапида болуши мумкинликини пәрәз қилип, бу йәнила яхши рәқәм, дәватиду. Әмәлийәттә ундақ әмәс, әгәр хитайниң киши бешиға тоғра келидиған омумий ишләпчиқириш қиммити 30-40 миң доллар әтрапида болған болса, у һалда биз 3 пирсәнтлик өсүш нисбитини яхши десәк болиду. Бирақ хитайниң киши бешиға тоғра келидиған йиллиқ ишләпчиқириш омумий қиммити 12 миң доллар әтрапида. Шуңа хитай үчүн елип ейтқанда, 3 пирсәнтлик өсүш нисбитини һәргизму яхши дегили болмайду. Бу вәзийәтни өзгәртиш хитай компартийәсиниң үнүмлүк тәдбирләрни елишиға бағлиқ. Мениң көзитишимчә, хитай һазирчә ундақ қилалайдиғандәк әмәс. Шуңа биз хитай иқтисадиниң астилишини узун муддәт көрүшимиз мумкин. ”

Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.