Д у қ ниң 20 йиллиқ хатирисидә әхмәтҗан қасими тәвәллутиниң 110 йиллиқи хатириләнди

Берндин ихтиярий мухбиримиз һәбибулла изчи тәйярлиди
2024.05.06
duq-20-yilliqi-exmetjan-qasimi-1 Д у қ ниң рәиси долқун әйса әпәнди мәзкур қурултайниң 20 йиллиқини хатириләш паалийәтниң үчинчи күни өткүзүлгән әхмәтҗан қасими тәвәллутиниң 110 йиллиқини хатириләш мурасимида ечилиш нутқи сөзлимәктә. 2024-Йили 5-май, мюнхен.
RFA/Hebibulla Izchi

Германийәниң мийонхен шәһиридә дуня уйғур қурултийи (д у қ) қурулғанлиқиниң 20 йиллиқини хатириләш мунасивити билән өткүзүлүватқан паалийәтниң үчинчи күнидә, йәни 5-май күни “шәрқий түркистан миллий инқилабиниң рәһбәрлиридин бири” дәп қарилидиған әхмәтҗан қасими тәвәллутиниң 110 йиллиқи хатириләнди. Мәрһум әхмәтҗан қасими 1914-йили туғулған болуп, иккинчи қетимлиқ “шәрқий түркистан җумһурийити” ниң рәһбири сүпитидә бейҗиңға қарап учқан сирлиқ “айропилан вәқәси” дә вапат болған. Шу вақитта у техи әмдила 35 яшқа киргән иди.

Хатириләш паалийити башланғанда алди билән д у қ ниң рәиси долқун әйса сөз алди һәмдә бу қетимлиқ паалийәтниң орунлаштурулуши һәққидә қисқичә мәлумат бәрди.

Д у қ қурулғанлиқиниң 20 йиллиқини хатириләш паалийәтниң үчинчи өткүзүлгән әхмәтҗан қасими тәвәллутиниң 110 йиллиқи хатириләш мурасиминиң сөһбәт программисидин бир көрүнүш. 2024-Йили 5-май, мюнхен.
Д у қ қурулғанлиқиниң 20 йиллиқини хатириләш паалийәтниң үчинчи өткүзүлгән әхмәтҗан қасими тәвәллутиниң 110 йиллиқи хатириләш мурасиминиң сөһбәт программисидин бир көрүнүш. 2024-Йили 5-май, мюнхен.
RFA/Hebibulla Izchi

Арқидинла доктор алимҗан инайәтниң риясәтчиликидә пешқәдәм инқилабчи, д у қ ниң баш мәслиһәтчиси қәһриман ғоҗамбәрди, истанбул университетниң пирофессори өмәр қул, уйғур академийәси баш катипи абдулһәмит қарахан, канада шәрқий түркистан җәмийитиниң рәиси шавкәт имам вә дуня уйғур қурултийи нәшриятиниң башлиқи абдуҗелил туран қатарлиқлар иштирак қилған муһакимә башланди. Улар охшимиған нуқтилардин өз қарашлирини йиғин әһли билән ортақлашти. Җүмлидин “мәрһум әхмәтҗан қасиминиң һаяти”, “шәрқий түркистанниң әркинлики вә мустәқиллиқи йолидики күрәшлири”, “әхмәтҗан қасиминиң кишилик пәзилити” қатарлиқ темилар бойичә мәрһумни әсләп өтти.

Қәһриман ғоҗамбәрди шу қатарда көпчиликкә мәлум болған “әхмәтҗан қасиминиң айропилан вәқәсидә қаза қилиши” һәққидики пикри вә издинишлирини, шуниңдәк әхмәтҗан қасиминиң “шәрқий түркистан миллий инқилаб тарихи” дики орни вә ролини, шундақла әхмәтҗан қасиминиң һәрбий кишилики, пәзилити һәққидики көз қарашлирини оттуриға қуюп өтти.

Қәһриман ғоҗамбәрдиниң пикричә, әхмәтҗан қасими худди муһәммәтимин буғра көрситип өткәндәк “шәрқий түркистанниң әркинлики вә мустәқиллиқи” үчүн ситалинниң вә хитай коммунистлириниң буйруқини қәтий рәт қилған вә буниң үчүн бәдәл төлигән. У мушу әһвалларни баян қилип келип, бу һални татар сиясәтчи султан галийев билән селиштуруп өтти. Бу мунасивәт билән қәһриман ғоҗамбәрди радийомиз арқилиқ өзиниң бу һәқтики издинишлирини вә көз қарашлирини радийо аңлиғучилар билән ортақлашти.

Д у қ ниң 20 йиллиқини хатириләш паалийәтниң үчинчи күни өткүзүлгән әхмәтҗан қасими тәвәллутиниң 110 йиллиқини хатириләш мурасимида сөзгә чиққанлар. 2024-Йили 5-май, мюнхен.
Д у қ ниң 20 йиллиқини хатириләш паалийәтниң үчинчи күни өткүзүлгән әхмәтҗан қасими тәвәллутиниң 110 йиллиқини хатириләш мурасимида сөзгә чиққанлар. 2024-Йили 5-май, мюнхен.
RFA/Hebibulla Izchi

Истанбул университетниң пирофессори өмәр қул узун йиллардин буян мәрһум әйса йүсүп алиптекинниң һаяти вә күрәш мусаписини тәтқиқ қилип, бу һәқтики һөҗҗәтләрни каталог қилип чиққан. Униң қаришичә, бу архиплардинму әхмәтҗан қасиминиң сиясий һаяти һәққидики мәлуматларни учратқили болиду. Шундақ болғанлиқи үчүн у өзиниң бир оқуғучисини әхмәтҗан қасими һәққидә докторлуқ диссертатсийәси йезишқа йетәкләп кәлмәктә. У мушу әһвалларни тонуштурғач әхмәтҗан қасиминиң кишилик пәзилити һәққидики көз қарашлирини баян қилип өтти.

Бу сөһбәттин кейин радийомизниң зияритини қобул қилған өмәр қул өзиниң әхмәтҗан қасими һәққидики көз қарашлири радийо аңлиғучилиримиз билән ортақлашти. Униң қаришичә, буниңдики бир нуқта шуки, әхмәтҗан қасимини чүшиниш үчүн алди әхмәтҗан қасими яшиған дәврни яхши чүшиниш керәк.

Бу сөһбәттики йәнә бир тема зия сәмәдиниң “әхмәт әпәнди” романи болди. “тәклимакан уйғур нәшрияти” ниң башлиқи абдуҗелил туран “әхмәт әпәнди” романиниң нәшир қилиниш җәряни һәққидә қисқичә чүшәнчә бәрди. Униң пикричә, зия сәмәди әйни дәврдә әхмәтҗан қасими билән дәврдаш вә сәпдаш болған кишиләрниң бири болғанлиқи үчүн бу бир тарихий роман болсиму униңдики вәқәлик вә йилнамилар шу дәврдики һәқиқәтни чиқиш қилип йезилған.

Абдуҗелил туран шу қатарда бу романни нәшир қилишиниң арқа көрүнүши һәққидики әһвалларни изаһлап өтти. Униң ейтишичә, түркийәдә “үч әпәнди” һәққидә тәтқиқат материяллири көп болсиму, әхмәтҗан қасими һәққидә йетәрлик тәтқиқат йоқ; һәтта бу һәқтә хатириләш паалийәтлириму болмиған. У мушу әһвалларни омумлаштурған һалда өзиниң әхмәтҗан қасими һәққидики көз қарашлирини радийо аңлиғучилар билән ортақлашти.

Әхмәтҗан қасими һәққидики бу сөһбәт пүтүн салондики тиңшиғучиларни өзигә бәкму җәлп қилған болуп, көпчиликни һаяҗанға салди. Уйғур академийәсиниң баш катипи алдулһамит қарахан “шәрқий түркистан вәкиллири билән гоминдаң вәкиллири арисидики диялоглар”, “11 битимниң имзалиниши вә бирләшмә һөкүмәт қурулғандин кейин әхмәтҗан қасиминиң бу һөкүмәттики роли” қатарлиқ темилар бойичә издиништә қолға кәлтүргән нәтиҗилирини оттуриға қуюп өтти. Абдулһамит қараханниң қаришичә, әхмәтҗан қасими қатарлиқ кишиләрниң өз вақтида 11 бетимни имзалишини муәййән тарихий дәврниң мәһсули, дәп қараш мумкин.

Шавкәт имам бу һәқтә сөз болғанда “әхмәтҗан қасими ялғуз ғулҗа хәлқиниңла әмәс, бәлки пүткүл шәрқий түркистан хәлқиниң қәлбидин орун алған” дәп көрсәтти. Униң ейтишичә, әйни вақитта ғулҗидики ваң қадирниң беғиға җайлашқан “әхмәтҗан қасими қәбригаһи” бир мәһәл ғулҗа яшлири той қилғанда хатирә сүрәткә чүшидиған бир зиярәтгаһқа айланған. Шуниңдәк һәрқайси җайлардин ғулҗиға кәлгән саяһәтчиләр үчүн бу йәргә келип хатирә сүрәткә чүшүш вә дуа қилиш омумий адәткә айлинип кәткән.

Әхмәтҗан қасими 20-әсир уйғур тарихидики муһим тарихий вә сиясий шәхсләрниң бири. Мәлум болушичә, 4-айниң 15-күни әхмәтҗан қасиминиң туғулған күни, дәп қарилип кәлмәктә. Шуңа д у қ мәрһумниң тәвәллутини қурултай дуняға кәлгәнликиниң 20 йиллиқини тәбрикләш паалийити билән биргә орунлаштурушни мувапиқ көргән.

Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.