En'giliyediki bir teshkilat en'gliyening Uyghur élidiki wehshilikke chétishliq xitay saqchi organliri bilen bolghan alaqisini pash qildi

Muxbirimiz erkin
2022-05-18
Share
En'giliyediki bir teshkilat en'gliyening Uyghur élidiki wehshilikke chétishliq xitay saqchi organliri bilen bolghan alaqisini pash qildi
Rahima Mahmut

En'giliyediki “Qiynashtin qutulush” namliq ten jazasigha qarshi nupuzluq bir kishilik hoquq teshkilati 16-may küni tekshürüsh doklati élan qilghan. Doklatta bezi programmilirini en'giliye hökümiti pul bilen teminleydighan en'giliyediki bir saqchi inistitutining Uyghur élidiki “Insaniyetke qarshi jinayet” ke chétishliq xitay saqchi tarmaqliri bilen hemkarliq élip barghanliqigha da'ir delillerni ashkarlighan. Doklatta éytilishiche, “London saqchi inistituti” namliq en'giliyediki bu xususiy shirket hemkarliq élip barghan xitaydiki saqchi uniwérsitétliri we j x tarmaqliridin az digende birining Uyghur élidiki saqchi terbiyelesh bilen chétishliqi bar iken.

Doklatta, Uyghur élidiki wehshilik dunyaning qattiq tenqidige uchrighanliqi, bu depsendichilikni en'giliye hökümitiningmu qattiq tenqid qilghanliqi, biraq shuning bilen bir waqitta hökümet bezi porogrammilirigha pul yardem qilip kelgen “London saqchi inistituti” ning bu wehshilikke jawabkar xitay j x tarmaqliri bilen hemkarlashqanliqi, bu inistitutning xitay saqchilirini terbiyeleshke qatnashqanliqi tekitlen'gen.

“Xeterlik alaqe: en'giliyening shinjangdiki insaniyetke qarshi jinayetke chétishliq xitay saqchi inistitutliri bilen bolghan hemkarliqi” namliq doklatta körsitishiche, “London saqchi saqchi inistituti” ning xitay jama'et xewpsizlik uniwérsitéti we xunen saqchi akadimiyesi bilen bolghan munasiwiti ularning diqqitini qozghighan.

Doklatta, bu ikki organning Uyghur élidiki basturushqa chétishliq ikenliki, bolupmu xitay jama'et xewpsizlik uniwérsitétining xizmiti tibet bilen shinjanggha saqchi xadimi terbiyelesh we sepleshni öz ichige alidighanliqi, hetta uning 2019-yili heptilik kurs échip, “Dron”, yeni uchquchisiz saqchi ayrupilani yétekchilirini terbiyeligenlikini bildürgen. “Qiynashtin qutulush” teshkilatining jawabkarliqni sürüshtürüsh herkiti dériktori, mezkur doklatni teyyarlighuchi rozlin rénéy (Roslyn Rennie) xanimning éytishiche, london saqchi inistituti xelqaraliq saqchi terbiyelesh mulazimiti qilidighan shexsiy shirket bolsimu, biraq Uyghurlarning weziyiti uning xitay saqchi tarmaqliri bilen bolghan hemkarliq munasiwitige diqqet qilishigha seweb bolghan.

Rozlin rénéy 17-may ziyaritimizni qobul qilip mundaq dédi: “En'giliyediki bir shexsiy shirket bolghan london saqchi inistitutining munasiwiti we herkitini 2021-yildin bashlap tekshürüshke bashliduq. London saqchi inistituti xelqaraliq saqchi terbiyelesh mulazimiti qilidighan shirket. Bu xitaynimu öz ichige alidu. Biz shinjangning éghir weziyiti we shinjangda yüz bériwatqan éghir kishilik hoquq depsendichilikini közde tutup, bu inistitutning xitay bilen bolghan munasiwitidin qattiq endishe qilishqa bashliduq. Chünki saqchi terbiyelesh bu weziyet bilen zich munasiwetlik. Shuning bilen biz bu munasiwetni tekshürüshke kirishtuq.”

Rozlin rénnéyning éytishiche, london saqchi inistituti Uyghur élidiki basturushqa aktip yardemlishiwatqan ikki xitay organi bilen 5 yilliq hemkarliq kélishimi imzalighan iken. Rozlin réynnéy mundaq deydu: “Ularning biri xunen saqchi akadimiyesi bolup, uning shinjang saqchi inistituti bilen hemkarliq munasiwiti bar, shinjang saqchi inistituti rayonluq saqchi terbiyelesh orni bolup, bu orunni amérika kishilik hoquqni depsende qilishta ‍oynighan roli seweblik jazalighan… biz yene bu inistitutning xitay jama'et xewpsizlik uniwérsitéti bilen hemkarliq munasiwet ornatqanliqini bayqiduq. Halbuki, xitay jama'et xewpsizlik uniwérsitéti xitayning nuqtiliq saqchi mektipi bolup, biz bu uniwérsitétning shinjanggha saqchi xadimi terbiyelesh we seplesh xizmiti bilen shughullinidighanliqi, shundaqla uning amérika we en'giliye imbargo yürgüzülgen shinjangdiki bashqa nurghun saqchi tarmaqliri bilenmu hemkarlishidighanliqini bilimiz.”

45 Betlik bu doklatta xitay bilen bolghan hemkarliqning kishilik hoquqni tekshürmeyla élip bérilghanliqi, ulardin az dégende bir xitay organining shinjanggha chétilidighanliqi eskertilip: “En'giliye hökümiti meblegh salghan chet eldiki her qandaq saqchi yardimi kishilik hoquq xewpini bahalashni öz ichige élishi kérek. Bu xitaygha baghlinishliq bolsa, döletning shinjanggha saqchi yötkesh programmisi seweblik téximu muhim. Chünki bu xitayning herqandaq jayidiki bir saqchining bu rayondiki depsendichilikni qollash we uninggha qatnishishini bildüridu,” déyilgen.

Doklatta éytilishiche, xitayning her qaysi ‍ölkilerde mexsus ishxana qurup, shinjangdiki saqchilarni öz ichige alghan her qaysi hökümet organlirigha xizmetchi qobul qilishtek bu xil ölke halqighan nishanliq yardem bérish programmisi “Xitayning herqandaq jayida terbiyelen'gen saqchilarning kéyinrek shinjanggha ewetilish xewpi peyda qilghan,” iken.

“Qiynashtin qutulush” teshkilatining axbarat dériktori joséf éwanis (Joseph Evans) ning éytishiche, en'gliyening shinjangdiki saqchi terbiyelesh bilen biwaste chétishliqi barliqigha da'ir delil bolmisimu, biraq xitayning shinjanggha nishanliq yardem bérish programmisi ularda endishe qozghighan.

Joséf éwanis 17-may ziyaritimizni qobul qilghanda mundaq dédi: “Biz biwaste chétishliqi barliqigha da'ir héchqandaq delil bayqimiduq. Biz en'gliye shinjangdiki saqchi terbiyeleshke biwaste yardem qildi, démekchi emes. Biz buninggha a'it héchqandaq pakit körmiduq. Biraq biz shinjanggha nishanliq yardem bérish programmisidin bek endishe qilimiz. Bu programmigha asasen xitayning herqandaq jayidiki bir saqchining shinjanggha ewetilish mumkinchilik bar. Bu bashqa jaylardiki saqchi mekteplirining shinjang bilen biwaste baghlinishi bar digenliktur. Shunga herqandaq bir en'giliye shirkitining xitay saqchilirini terbiyelishi bu rayon'gha wastiliq baghlinip qalidu.”

En'giliye bilen xitay arisidiki bu hemkarliq en'giliyediki Uyghur pa'aliyetchiliriningmu diqqitini qozghighan. En'giliyede turushluq Uyghur pa'aliyetchi, dunya Uyghur qurultiyining en'giliyediki wekili rehime mahmutning qarishiche, bir milletke qirghinchiliq qiliwatqan bir hakimiyetning saqchiliri bilen hemkarliq élip bérish, qobul qilinmaydiken. U bu hemkarliq en'giliyening prinsip we exlaqi ‍ölchemlirige xilap ikenlikini bildürdi.

Lékin “Qiynashtin qutulush” teshkilatidiki joséf éwanisning éytishiche, bu hemkarliqta ularning diqqitini qozghighan bir qanche nuqta bar iken. U, en'giliye hökümitining Uyghur rayonidiki bezi xitay apparatlirigha imbargo qoyup turupmu ular bilen hemkarlashqan orunlarni pul bilen teminlishi, ularning diqqitini qozghighan nuqtilarning biri ikenlikini bildürdi.

Joséf éwanis mundaq dédi: “En'giliye hökümiti bir tereptin shinjangdiki basturushta roli bar apparatlargha imbrgo qoyup, yene bir tereptin yalghuz amérika hökümiti imbargo qoyupla qalmay, en'giliye hökümitimu imbargo qoyghan apparatlar bilen biwaste chétishliqi bar teshkilatlarni pul bilen teminligen. Bolupmu london saqchi inistituti yuqiri derijilik bir en'giliye saqchi emeldari teripidin qurulghan orun. U özining en'giliye saqchi sistémisi bilen bolghan munasiwitini qollinip, bu hemkarliqtin paydigha érishken.”

Doklatta éytilishiche, london saqchi inistituti shinjang saqchi inistituti bilen bille béyjingda qurulghan “Xelq'ara saqchi terbiyelesh hemkarliq munbiri” ning ijra'iye kéngishige eza bolghan. Bu munberning 2020-yili béyjingda chaqirilghan yighini “Xelq'ara térorluq, qayturma zerbe we aldini élish istratégiyesi” dégen témida ötküzülgen. Mezkur doklatta bu munberning tunji re'islikini xitay jama'et xewpsizliki uniwérsitétining üstige alghanliqi, uning katibat bashqarmisi béyjingda qurulghanliqi, bu munberning xitayning ichkiy qisimdiki térorluqqa qarshi turush herkitige qarita xelq'araning qollishi we hemkarliqini qolgha keltürüshni meqset qilghanliqi tekitlen'gen.

Doklatta yene xitay jama'et xewpsizliki uniwérsitétitining torida, térorluqqa qarshi turush terbiyesining london saqchi inistituti bilen bolghan “Resmi hemkarliq” ning muhim parchisini teshkil qilidighanliqi qeyt qilin'ghan. Uningda yene xitay jama'et xewpsizliki uniwérsitétining xitay hökümiti “Térorluqqa qarshi turush” namida kishilik hoquqni keng kölemlik depsende qiliwatqan Uyghur rayonidiki saqchilar bilen bolghan alaqisini ispatlighanliqini bildürgen.

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.

Toluq bet