Идиқуттин истанбулғичә: истанбул университети кутупханисидики қәдимки уйғурчә қолязмилар

Берлиндин обзорчимиз абләт сәмәт тәйярлиди
2023.08.24
Ayshegul-sertkaya-turpandin-tepilghan-eserler.jpg Қолязмилар билән бирликтә қоюлған (айшәгүл сәрткая ханимниң “турпандин тепилған әсәрләр “истанбул кутупханисиға қандақ елип келингән?” мавзулуқ мақалисиниң 3-бетидин елинди.)
Photo: RFA

Уйғур дияридин тепилған қәдимки қолязмиларниң сани вә түри наһайити көп. 20 Гә йеқин тил вә йезиқтики бу қиммәтлик байлиқлар 19-әсирниң ахириқи йиллиридин башлап дәсләп русийәгә, кейинчә әнгилийә, германийә, японийә, шветсийә, франсийә, финландийә, америка, түркийә вә тәйвән қатарлиқ дөләтләргә елип кетилгән. Униңдин башқа йәнә уйғур диярида вә хитайниң ичкий өлкә-шәһәрлиридики кутупхана, музей вә тәтқиқат орунлирида сақлиниватқан уйғурчә әсәрләрниң ениқ санини елишму қийин. Һазирму уйғур дияридин һәр йили дегүдәк йеңи қолязмилар тепилмақта. 1981-Йили турпан безәкликтин тепилған йәнә бир топ қәдимки уйғурчә вә соғдичә әсәрләр, 2006-йили қомулниң нернасу дегән тағлиқ кәнтидин тепилған буддизм мәзмунидики қәдимки уйғурчә “майитри симит” драмиси вә “он тоғра йол” намлиқ буддизм мәсәллириниң кәмтүк япрақлири буларниң наһайити аз бир қисми һесаблиниду. юқирқилардин башқа йәнә бир қисим айрим шәхсләр тәрипидин башқа дөләтләргә елип берилип, сетивитилгән әсәрләрму бар.

Истанбул университетиниң кутупханисидиму уйғур дияридин елип келингән, әмма һазирғичә қандақ кәлгәнлики ениқ болмиған кичик типтики бир қәдимки әсәрләр топлими сақланмақта. Бу топлам 35 парчә әсәрдин тәшкил тапқан болуп, улар қәдимки уйғур, санскрит, моңғул, әрәб вә хитайчә йезиқларда йезилған. Әсәрләр мәзмун җәһәттин будда дини, мани дини вә башқа муһим тарихий темидики мәзмунларға айрилған. Булардин башқа йәнә учиға бираһми йезиқида хәтләр йезилған 6 данә кичик қозуқму бар.

Султан абдулһәмид II тәрипидин 1880-йили селинған мәшһур йилдиз сарийи кутупханисидин 1924-йили әйни вақиттики истанбул дарилфунун кутупханисиға, йәни кейинки истанбул университети кутупханисиға өткүзүп берилгән бир биридин қиммәтлик китаблар арисида бу топламму орун алған.

1958-Йили сүһәйл үнвәр (Süheyl Ünver) топлам ичидики икки кичик парчиниң рәсимини нәшр қилған. Таки 1962-йили осман нәдим туна (Osman Nedim Tuna) тәрипидин кутупханида тасадипий байқалғичә бу топлам һәққидә һечкимниң хәвири болмиған. Осман нәдим туна топламни көргәндин кейин, шу заманниң мәшһур түркологлиридин рәшид рәһмәти арат (Reshid Rahmati Arat) қа хәвәр бәргән. Арат дәрһал кутупханиға берип, топламдики әсәрләрни көргәндин кейин йепишқан лай һәм топа-чаңларни тазилаш вәдиси билән ишханисиға елип кәткән. У бурун берлинда өгәнгән техникисини қоллинип, һәр бир япрақни су билән тазилиғандин кейин, үстигә дәзмал селип түзлигән вә қурутқан.

Бу кутупханида әсәрләр билән бирликтә, кейинки вақитларда истанбулда йезилған йәнә бир парчә османличә мәктупму тепилған. Йезилған вақти хатириләнмигән бу мәктупта баян қилинишичә, бу әсәрләрниң мәзмунини билип беқиш үчүн, истанбулда яшаватқан 3 кишигә көрситилгән. Мәктупта йәнә уларниң ичидә әндәрүндики султанлиқ мәктәп оқутқучиси әзиз исимлик бириниң хитайчә текистни оқуп тәрҗимә қилғанлиқи, әмма бейҗиңдин кәлгән исмайил һәққи вә садиқ исимлик икки оқуғучиниң оқуялмиғанлиқи тилға елинған. Уйғурчә әсәрләр һәққидә һечнәрсә дейилмигән. Тарихчи дейвид брофй (David Brophy) ниң тәтқиқатиға асасланғанда, бу йәрдә тилға елинған оқутқучи әзизниң толуқ исми абдул‍әзиз ғулҗали (Abdülaziz Kolcalı) болуп 1900-йилидин башлап истанбулда яшиған.

Топлам билән бирликтә қоюлған османличә хәт (“айшәгүл сәрткая ханимниң “турпандин тепилған әсәрләр истанбул кутупханисиға қандақ елип келингән” мавзулуқ мақалисиниң 2- бетидин елинди.)
Топлам билән бирликтә қоюлған османличә хәт (“айшәгүл сәрткая ханимниң “турпандин тепилған әсәрләр истанбул кутупханисиға қандақ елип келингән” мавзулуқ мақалисиниң 2- бетидин елинди.)

1962-Йили осман нәдим туна кәспдиши җеймис еверт боссон (James Evert Bosson) билән бирликтә әсәрләр арисидики пашпа йезиқида йезилған моңғул тилидики бир парчә әсәр үстидә тәтқиқат елип барған. Уларниң тәтқиқат нәтиҗиси дуня түркологлири вә моңғулшунаслирини толиму хошал қилған. Әпсуски, йеңила несиб болған бу хошаллиқ узун давамлашмиған. Әсәрләр арисдин 3 парчә елим-берим вәсиқисини нәшргә сунған рәшид рәһмәти арат, 1965-йили елан қилинған мақалисиниму көрәлмәстин, 1964-йили туюқсиз аләмдин өткән. Бу қиммәтлик топламму шуниң билән йәнә бир қетим ғайиб болған.

Рәшид рәһмәти арат нәшир қилған вәсиқиләрдин бири (“аратниң 1965- йили нәшир қилған “уйғурчә әсәрләр арисида” мавзулуқ мақалисиниң 21- бетидин елинди.)
Рәшид рәһмәти арат нәшир қилған вәсиқиләрдин бири (“аратниң 1965- йили нәшир қилған “уйғурчә әсәрләр арисида” мавзулуқ мақалисиниң 21- бетидин елинди.)

Аридин 19 йил өткәндә, осман нәдим туна йәнә бир қетим мәйданға чиққан. У рәһмәтлик рәшид рәһмәти арат һаят вақтида узун муддәт олтурған иш үстили тартмилириниң биридин топламни йәнә тепивалған. Осман нәдим туна бу қетим бу хошхәвәрни түрколог осман фикри сәрткаяға йәткүзгән. Сәрткая толиму сөйүнгән вә топламни елип чиқип тәтқиқ қилишқа киришкән. Шуниңдин бери бу топламдики қәдимки уйғурчә әсәрләр үстидә сәрткаяниң өзи, японийәлик коги кудара (Kogi Kudara), германийәлик мәшһур уйғуршунас петер земе (Peter Zieme), клаус рөһрборн (Klaus Röhrborn) қатарлиқ алимлар тәтқиқат елип барған. Германийәлик клаус вилле (Klaus Wille) санскритчә әсәр һәққидики тәтқиқатини нәшр қилған. Сәрткая, кудара билән бирликтә топламниң дәсләпки каталогини тәйярлиған.

Ундақта, ким бу топламни уйғур дияридин түркийәгә елип кәлгән?

Бу топлам байқилиш билән тәңла, бир қисим кишиләр узун муддәт берлинда яшиған вә турпан текистлири үстидә тәтқиқат елип барған рәшид рәһмәти араттин гуманлинишқан. Уларниң пәризигә асасланғанда, 1933-йили истанбул университетиға профессорлуққа тәклип қилинған аратниң топламни өзи билән истанбулға елип кетиши мумкин иди. Арат топламдики әсәрләр билән бирликтә сақлиниватқан 20-әсирниң дәсләпки йиллири йезилған һелиқи чағатайчә мәктупни мақалисиға қошуп нәшир қилған. Шуниң билән бу гуманниң артуқчә икәнлики испатланған. У йәнә бәзи кишиләрниң 1905-йилидин 1914-йилиғичә, уда үч қетим уйғур диярида кәң көләмлик қедирип-тәкшүрүш хизмити билән шуғулланған алберт фон лекок (Albert von Le Coq) ниң шу киши болуш еһтималлиқиниму рәт қилған. Берлиндики қолязма вә там рәсимлириниң көп қисмини уйғур дияридин елип кәлгән лекок, бу хизмити шәрипигә түркийә мәдәнийәт министирлики тәрипидин алаһидә медал билән мукапатланғаниди. Лекокму миннәтдарлиқини билдүрүп, өзи айрим сақлаватқан бир парчә уйғурчә қолязмини түркийә мәдәнийәт министиригә соғат қилғаниди.

2005-Йили турпанда өткүзүлгән 2-қетимлиқ хәлқара турпаншунаслиқ илмий муһакимә йиғинида истанбул университетиниң йәнә бир профессори айшәгүл сәрткая (Ayşegül Sertkaya) ханим топламниң истанбулға келиш җәряни һәққидә йеңи бир көз қарашни оттуриға қойған. Униң тәхминичә, турпандин явропаға тошулған асарә-әтиқиләр түркийәдин өтүватқанда, бу топлам чегра тәкшүргүчилири тәрипидин тутуп қелинған болуши мумкин икән. Әмма у бу қаришини оттуриға қоюшта қайси дәлилгә асасланғанлиқини демигән.

Әйни вақиттики османли султанлири билән германийә емпраторлириниң һәддидин зиядә йеқин мунасивәтлиригә тәсир йәткүзидиған мундақ бир әһвалниң йүз беришини тәсәввур қилиш толиму қийин. Әгәр шундақ бир вәқә йүз бәргән болса иди, лекок язған хатирилиридә бу әһвални чоқум тилға алған болатти. Лекокни шәхсән тониған вә у елип кәлгән қолязмилар үстидә тәтқиқат елип барған рәшид рәһмәти аратму бу келишмәсликтин әлвәттә хәвәрдар болған болатти.

Төт қетимлиқ турпан екиспедитсийәси җәрянида сетивелинған яки топланған һәр бир әсәр, там рәсимлири, күндилик турмуш боюмлири вә башқа нәрсиләрниң һәммиси алди билән нәқ мәйданда архиплаштурулған. Әгәрдә юқириқи пәрәз тоғра болса иди, узун йиллардин буян германийәдә бу қолязмиларни оқуш вә тәтқиқ қилиш билән шуғулланған герман, түрк вә уйғур түркологлар 9000 парчидин артуқ архип материяллири арисида шундақ бир һөҗҗәтни чоқум учратқан болатти.

Мәзкур топлам ичидә мәзмуни вә тарихий әһмийити билән башқа әсәрләрдин пәрқлинип туридиған бир әсәр бар. Бир бәтлик бу әсәрниң алди йүзидә әрәб, моңғул пагспа (Phags-pa) вә қәдимки уйғур йезиқида йезилған текистләр орун алған. Дәсләпки қурда алтун һәл билән әрәб тили вә йезиқида мундақ дәп йезилған: “бу йезиқ хитайдики ханлар арисида қоллинилиду вә ‛дөрбелҗин‚ дәп атилиду”. Униңдин кейинки бәш қурға пагспа йезиқида йезилған моңғулчә бир абзас болуп, униңда мәшһур моңғул хани қубилайниң ейтқанлиқи қәйт қилинған сөзләр бар.

Униңдин кейинки қур оттурисиға йәнә әрәб тили вә йезиқида ḫaṭṭu’l-uyġuruyya йәни “уйғур йезиқида” дәп йезилған.

Истанбул университети кутупханисида сақлиниватқан  номурлуқ әсәр - F 1423. (Мәһмәт өлмәз  (Mehmet Ölmez)вә александер вовин  (Alexander Vovin)ниң “истанбулдики паспа вә қәдимки уйғурчә парчилар үстидә қайта ‍издиниш” мавзулуқ мақалисиниң 153-бетидин елинди.)
Истанбул университети кутупханисида сақлиниватқан номурлуқ әсәр - F 1423. (Мәһмәт өлмәз (Mehmet Ölmez)вә александер вовин (Alexander Vovin)ниң “истанбулдики паспа вә қәдимки уйғурчә парчилар үстидә қайта ‍издиниш” мавзулуқ мақалисиниң 153-бетидин елинди.)

‍Униңдин кейинки тоққуз қурға қубилай ханниң юқириқи сөзиниң уйғурчә тәрҗимиси қәдимки уйғур йезиқида йезилған болуп, униңда мундақ дейилгән:

Ayshegul-sertkaya-turpandin-tepilghan-eserler-5.jpg

Бу бәтниң дәсләпки қуридики әрәбчә хәтниң мәзмуни вә заман шәклидин әсәрниң моңғул импературлуқи дәвридики “дөрбилҗин”, йәни кувадират шәкиллик йезиқ қоллинилған вақитта йезилғанлиқини биливалалаймиз. 1206-Йили қурулған моңғул импературлуқи қәдимки уйғур йезиқини дөләт йезиқи қилип қолланғаниди. Қубилай хан дәвригә кәлгәндә, кувадират шәкиллик пагспа йезиқи иҗат қилинған вә бу йезиқ 1269-йилидин 1350-йилиғичә ишлитилгән. юқириқи әсәр пагспа йезиқиниң империйә тәвәликидики әмәлдарлар тәрипидин ишлитилгәнлики, кәң хәлқ ‍арисида йәнила уйғур йезиқи қоллинилғанлиқидәк һәқиқәтни чүшәндүрүп бериду.

Истанбул университети кутупханисидики әсәрләр башқа йәрләрдикидәк сан җәһәттә анчә көп болмисиму, лекин мәзмун вә башқа алаһидиликлири билән қәдимки әсәрләр тәтқиқати саһәсидә муһим орун тутуп кәлмәктә. Буниңдин башқа, истанбулда йәнә һәр хил йол вә сәвәбләр билән кәлгән, һазир топқапи сарийида сақлиниватқан бир қисим қәдимки уйғурчә әсәрләрму бар. Бу қиммәтлик әсәрләр истанбул миллий кутупханисида сақлиниватқан “дивану луғатит түрк” ниң әсли нусхаси билән биллә, уйғур хәлқиниң парлақ мәдәнийәтини дуняға намайән қилмақта.

***Бу обзордики көз қарашлар пәқәт апторниң өзигила хас болуп, радийомизниң мәйданиға вәкиллик қилалмайду.

Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.