Мутәхәссисләр: хитай өзиниң “ирқий қирғинчилиқ” ни йошуруш тәшвиқатида чәт әллик оқуғучилардинму пайдиланмақта

Вашингтондин мухбиримиз шадийә тәйярлиди
2024.05.14
12-dolet-oqughuchi-uyghur-ziyaret-1024 Бейҗиң чәтәл тили университетиниң чәтәллик оқуғучилири “шинҗаң уйғур аптоном районлуқ музей” ни зиярәт қилған көрүнүш. 2024-Йили 26-апрел, үрүмчи
china.com.cn

Йеқинқи йиллардин буян, хитай даирилириниң өзигә “достанә” болған дөләтләрни ишқа селип, уйғурларға йүргүзүватқан “ирқий қирғинчилиқ” җинайитини уларниң еғизи арқилиқ йошурушни давамлаштуруватқанлиқи мәлум. Ваһаләнки, хитай университетлирида оқуватқан чәт әллик оқуғучиларниңму хитайниң тәшвиқат канийиға айлинип, бу хилдики тәшвиқат оюниниң бир парчиси болушни күчәйтиватқанлиқи диққәт қозғимақта.

 “хитай хәвәр тори” дин қариғанда, апрел ейиниң ахирлири “миллий бир гәвдилишиш” , “йипәк йоли мәдәнийити” вә “мәдәнийәт алмаштуруш вә өзара өгиниш” темилири асасида бейҗиң чәт әл тили университети хитай вә чәт әллик оқутқучи-оқуғучилар үчүн, аталмиш “һазирқи хитайни чүшиниш, шинҗаң өгиниш-тәтқиқат паалийити” уюштурған. Хәвәрдә ейтилишичә, уйғур елидә бир һәптә давамлашқан бу қетимлиқ мәхсус “тәтқиқат-өгиниш” гурупписи қазақистан, җәнубий корейә, қирғизистан, камерон, малайсия, нигерийә, полша, русийә, сириланка, судан, тайланд вә иран қатарлиқ дөләттин кәлгән чәт әллик оқутқучи вә оқуғучилардин болуп җәмий 20 гә йеқин кишидин тәшкил тапқан.

Мәзкур хәвәрдә баян қилинишичә, чәтәллик оқутқучи-оқуғучиларниң уйғур елидики бу қетимлиқ аталмиш “тәтқиқат-өгиниш” паалийәт мәзкур университетиниң өткән йили тунҗи қетим хитай вә чәтәллик оқутқучи вә оқуғучилар үчүн өзара өгиниш пирограммисиниң мувәппәқийәтлик тәшкиллинишидин кейинки уюштурулған паалийәт һесаблинидикән. Шуниңдәк бу паалийәтниң йәнә, бейҗиң чәтәл тили университетиниң хитай баш секретари ши җинпиңниң чәтәллик оқуғучиларға язған җаваб хетиниң роһиниң үчинчи йиллиқини әмәлий һәрикәтләр билән ишқа ашуруш үчүн елип берилған пухта тәдбириниң намайәндиси икәнлики әскәртилгән.

Нөвәттә, хитай университетлиридики чәт әллик оқуғучиларниң хитайниң тәшвиқат оюниниң нишанлиқ обйектиға айлиниватқанлиқидәк бу хил һадисиләр уйғур вәзийити вә хитай сияситини йеқиндин көзитип келиватқан мутәхәссисләрниң диққәт қилип келиватқан муһим темилириниң биридур.

Уйғур кишилик һоқуқ қурулушиниң тәтқиқатчиси, һенрий шаҗевиски бу һәқтә зияритимизни қобул қилип, өз қарашлирини биз билән ортақлашти. Униң қаришичә, хитай компартийәси өзлириниң бу достанә дөләтләрдики чәт әлликләргә, болупму оқуғучиларға хитай һәққидә аталмиш “яхши һекайә” сөзлитиш арқилиқ, уларниң өз юртлириға қайтқандин кейин, хитай сияситигә майил болушини күчәйтиш икән. Һенрий шаҗевискиниң тәкитлишичә, нөвәттә уйғур ели вә тибәт қатарлиқ җайларда бу хил вәзийәтниң қанат яйдурулуши, хитай һакимийитиниң өзиниң мустәбит һөкүмранлиқини күчәйтиштин башқа нәрсә әмәс.

 “шундақ ейтишқа болидуки, хитай компартийәси бу чәт әллик оқуғучилардин пайдилинип, уларниң өз дөләтлиридә хитай һөкүмити тәрәпдари болушини күчәйтишни мәқсәт қилиду. Чүнки у чәт әллик оқуғучилар кәлгүсидә өз дөләтлиридә муһим вә яхши орунларға өтиду. Йәнә бир тәрәптин, хитай компартийәси нөвәттә бу чәт әллик оқутқучи вә оқуғучиларни васитә қилиш арқилиқ уйғур елидә саяһәт, өгиниш, иқтисадий паалийәт қатарлиқларни елип беришниң бихәтәр икәнликини тәшвиқ қилишни нишан қиливатиду. Хитай компартийәсиниң өз идеологийәсини тәшәббус қилидиған һекайиләрни чәт әлликләрниң еғизи билән тәшвиқ қилиш истратегийәси мениңчә, бу өзлириниң ашқун сиясәтлириниң мувәппәқийәтлик болғанлиқини намаян қилиш һесаблиниду. Бу йәрдики йәнә бир муһим нуқта шуки, адәттә өзи тәшвиқ қилғанға қариғанда башқилар арқилиқ сөзлитишниң ишәндүрүш күчи техиму юқири болиду.”

Ваһаләнки, хитай даирилириниң йеқинқи йиллардин буян африқа вә оттура асия дөләтлиридин кәлгән оқуғучилар үчүн түрлүк әвзәл оқуш имканийити яритип, уларни өзлириниң тәшвиқат пиланиниң бир парчиси қиливатқанлиқи ашкариланмақта иди. Болупму хитайниң қоллиниватқан сиясий тәшвиқ тактикилириниң ичидә диққәт тартидиғини шуки, баш секретар ши җинпиңниң хитайдики чәт әллик оқуғучиларға язған аталмиш “җаваб хәтлири” дур. Һалбуки, хитай баш секретари ши җинпиңниң чәт әллик оқуғучиларға язған җаваб хетиниң мәзкур хәвәрдә тилға алғинидәк пәқәт бейҗиң чәт әл тили университети биләнла чәклинип қалмиғаниди.

Дәрвәқә 2023-йили шинхуа агентлиқиниң 15-майдики хәвиридә, ши җинпиң бейҗиңдики хитай нефит университетида оттура асия дөләтлиридин келип оқуватқан оқуғучиларға мәхсус җаваб хәт қайтурғанлиқи қәйт қилинған болуп, әйни чағда ши җинпиң хетидә, “хитай-оттура асия дөләтлири тәқдирдашлиқ ортақ гәвдиси” дә актип рол ойниши тәләп қилинғаниди.

Қазақистандики уйғур сиясий паалийәтчи, тарихчи қәһриман ғоҗамбәрди бу һәқтики сөзидә, хитайниң “юмшақ күчи” ни ишқа селиш, йәни “юмшақ күч” тактикиси арқилиқ уларни кәлгүсидики хитай-оттура асия дөләтлири мунасивәтлиридә хитайға чоқунидиған, хитайни чоң билидиған кәйпиятқа игә қилиш, шундақла уларниң нәзиридә хитайниң қудритини турғузуш икәнликини оттуриға қойди.

У йәнә, йеқинқи йиллардин буян хитайда оқуватқан оттура асиялиқ оқуғучиларға хитай мәдәнийити, хитай адити вә хитай әнәниси бойичә “тәрбийәләш” ниң қандақ тәсир көрситидиғанлиқи һәққидиму өз қаришини ипадилиди.

Хәвәрдә ейтилишичә, уйғур елиниң мәркизий шәһири үрүмчиниң һәрқайси җайлирини көздин кәчүргән чәтәллик оқуғучилар өзлириниң йеқинда йәнә районға келип, бу йәрдики шәһәр, тағ-дәря вә йеза-кәнтләрни давамлиқ тәкшүрүп, бу җәлпкар земинға болған тонушини өстүрүп, бу йәрниң гүзәлликини дуня билән ортақлишишни үмид қилидиғанлиқи давраң селинған.

 “ши җинпиңниң күндилик хатириси” намлиқ китабни язған, америкадики хитай язғучи хе әнчүәнниң билдүрүшичә, африқа вә оттура асиядин яш оқуғучиларни хитайда оқушқа җәлп қилип, уларни өзиниң сиясий тәшвиқати үчүн қоллиниду. У йәнә, хитай һөкүмитиниң бу яш оқуғучилар арқилиқ өзиниң уйғурларға йүргүзүватқан ирқи қирғинчилиқини йошурушқа урунуватқанлиқини шәрһләп өтти.

У мундақ деди: “хитай компартийәси дөләт ичидикиләргә вә дунядики һәқиқәтни билмәйдиған кишиләргә, қаймуқтуридиған вә һәқиқәтни бурмилайдиған тәшвиқатларни қилиду. Чүнки һәммигә ениқки, хитайда оқуватқан чәт әллик оқуғучиларниң көпинчисидә бир ортақ алаһидилик бар. У болсиму, улар асасән хитай мәдәнийитигә қизиқиду. Улар бәлким хитайниң мустәбит һөкүмранлиқини қоллиши натайин, әмма һеч болмиғанда буниңдин сақит әмәс. Шуңа шундақ дейишкә болидуки, хитай һөкүмити һазир уйғурларға йүргүзүватқан ирқий қирғинчилиқ сияситидә һәм қаттиқ һәм юмшақ васитиләрни қоллиниватиду. Улар буниң үчүн һәр хил пурсәтләрни издәп, бир тәрәптин рәһимсиз бесим ишләтсә, йәнә бир тәрәптин пүтүн күчи билән уни йошурушқа урунуватиду.”

Мутәхәссисләр, хитай компартийәсиниң чәт әллик оқуғучиларни өзиниң тәшвиқат васитисигә айландуруши маһийәттә, бир тәрәптин уйғур елидә ирқи қирғинчилиқ йоқлиғини көрситиш арқилиқ, дуняни қаймуқтуруш вә көз боямчилиқ қилиштур. Йәнә бир тәрәптин, өзиниң дуняға хоҗа болуш чүшини ишқа ашуруш дәп қаримақта.

Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.