Mutexessisler: xitay özining “Irqiy qirghinchiliq” ni yoshurush teshwiqatida chet ellik oqughuchilardinmu paydilanmaqta

Washin'gtondin muxbirimiz shadiye teyyarlidi
2024.05.14
12-dolet-oqughuchi-uyghur-ziyaret-1024 Béyjing chet'el tili uniwérsitétining chet'ellik oqughuchiliri “Shinjang Uyghur aptonom rayonluq muzéy” ni ziyaret qilghan körünüsh. 2024-Yili 26-aprél, ürümchi
china.com.cn

Yéqinqi yillardin buyan, xitay da'irilirining özige “Dostane” bolghan döletlerni ishqa sélip, Uyghurlargha yürgüzüwatqan “Irqiy qirghinchiliq” jinayitini ularning éghizi arqiliq yoshurushni dawamlashturuwatqanliqi melum. Wahalenki, xitay uniwérsitétlirida oquwatqan chet ellik oqughuchilarningmu xitayning teshwiqat kaniyigha aylinip, bu xildiki teshwiqat oyunining bir parchisi bolushni kücheytiwatqanliqi diqqet qozghimaqta.

 “Xitay xewer tori” din qarighanda, aprél éyining axirliri “Milliy bir gewdilishish” , “Yipek yoli medeniyiti” we “Medeniyet almashturush we öz'ara öginish” témiliri asasida béyjing chet el tili uniwérsitéti xitay we chet ellik oqutquchi-oqughuchilar üchün, atalmish “Hazirqi xitayni chüshinish, shinjang öginish-tetqiqat pa'aliyiti” uyushturghan. Xewerde éytilishiche, Uyghur élide bir hepte dawamlashqan bu qétimliq mexsus “Tetqiqat-öginish” guruppisi qazaqistan, jenubiy koréye, qirghizistan, kaméron, malaysiya, nigériye, polsha, rusiye, sirilanka, sudan, tayland we iran qatarliq dölettin kelgen chet ellik oqutquchi we oqughuchilardin bolup jem'iy 20 ge yéqin kishidin teshkil tapqan.

Mezkur xewerde bayan qilinishiche, chet'ellik oqutquchi-oqughuchilarning Uyghur élidiki bu qétimliq atalmish “Tetqiqat-öginish” pa'aliyet mezkur uniwérsitétining ötken yili tunji qétim xitay we chet'ellik oqutquchi we oqughuchilar üchün öz'ara öginish pirogrammisining muweppeqiyetlik teshkillinishidin kéyinki uyushturulghan pa'aliyet hésablinidiken. Shuningdek bu pa'aliyetning yene, béyjing chet'el tili uniwérsitétining xitay bash sékrétari shi jinpingning chet'ellik oqughuchilargha yazghan jawab xétining rohining üchinchi yilliqini emeliy heriketler bilen ishqa ashurush üchün élip bérilghan puxta tedbirining namayendisi ikenliki eskertilgen.

Nöwette, xitay uniwérsitétliridiki chet ellik oqughuchilarning xitayning teshwiqat oyunining nishanliq obyéktigha ayliniwatqanliqidek bu xil hadisiler Uyghur weziyiti we xitay siyasitini yéqindin közitip kéliwatqan mutexessislerning diqqet qilip kéliwatqan muhim témilirining biridur.

Uyghur kishilik hoquq qurulushining tetqiqatchisi, hénriy shajéwiski bu heqte ziyaritimizni qobul qilip, öz qarashlirini biz bilen ortaqlashti. Uning qarishiche, xitay kompartiyesi özlirining bu dostane döletlerdiki chet elliklerge, bolupmu oqughuchilargha xitay heqqide atalmish “Yaxshi hékaye” sözlitish arqiliq, ularning öz yurtlirigha qaytqandin kéyin, xitay siyasitige mayil bolushini kücheytish iken. Hénriy shajéwiskining tekitlishiche, nöwette Uyghur éli we tibet qatarliq jaylarda bu xil weziyetning qanat yaydurulushi, xitay hakimiyitining özining mustebit hökümranliqini kücheytishtin bashqa nerse emes.

 “Shundaq éytishqa boliduki, xitay kompartiyesi bu chet ellik oqughuchilardin paydilinip, ularning öz döletliride xitay hökümiti terepdari bolushini kücheytishni meqset qilidu. Chünki u chet ellik oqughuchilar kelgüside öz döletliride muhim we yaxshi orunlargha ötidu. Yene bir tereptin, xitay kompartiyesi nöwette bu chet ellik oqutquchi we oqughuchilarni wasite qilish arqiliq Uyghur élide sayahet, öginish, iqtisadiy pa'aliyet qatarliqlarni élip bérishning bixeter ikenlikini teshwiq qilishni nishan qiliwatidu. Xitay kompartiyesining öz idé'ologiyesini teshebbus qilidighan hékayilerni chet elliklerning éghizi bilen teshwiq qilish istratégiyesi méningche, bu özlirining ashqun siyasetlirining muweppeqiyetlik bolghanliqini namayan qilish hésablinidu. Bu yerdiki yene bir muhim nuqta shuki, adette özi teshwiq qilghan'gha qarighanda bashqilar arqiliq sözlitishning ishendürüsh küchi téximu yuqiri bolidu.”

Wahalenki, xitay da'irilirining yéqinqi yillardin buyan afriqa we ottura asiya döletliridin kelgen oqughuchilar üchün türlük ewzel oqush imkaniyiti yaritip, ularni özlirining teshwiqat pilanining bir parchisi qiliwatqanliqi ashkarilanmaqta idi. Bolupmu xitayning qolliniwatqan siyasiy teshwiq taktikilirining ichide diqqet tartidighini shuki, bash sékrétar shi jinpingning xitaydiki chet ellik oqughuchilargha yazghan atalmish “Jawab xetliri” dur. Halbuki, xitay bash sékrétari shi jinpingning chet ellik oqughuchilargha yazghan jawab xétining mezkur xewerde tilgha alghinidek peqet béyjing chet el tili uniwérsitéti bilenla cheklinip qalmighanidi.

Derweqe 2023-yili shinxu'a agéntliqining 15-maydiki xewiride, shi jinping béyjingdiki xitay néfit uniwérsitétida ottura asiya döletliridin kélip oquwatqan oqughuchilargha mexsus jawab xet qayturghanliqi qeyt qilin'ghan bolup, eyni chaghda shi jinping xétide, “Xitay-ottura asiya döletliri teqdirdashliq ortaq gewdisi” de aktip rol oynishi telep qilin'ghanidi.

Qazaqistandiki Uyghur siyasiy pa'aliyetchi, tarixchi qehriman ghojamberdi bu heqtiki sözide, xitayning “Yumshaq küchi” ni ishqa sélish, yeni “Yumshaq küch” taktikisi arqiliq ularni kelgüsidiki xitay-ottura asiya döletliri munasiwetliride xitaygha choqunidighan, xitayni chong bilidighan keypiyatqa ige qilish, shundaqla ularning neziride xitayning qudritini turghuzush ikenlikini otturigha qoydi.

U yene, yéqinqi yillardin buyan xitayda oquwatqan ottura asiyaliq oqughuchilargha xitay medeniyiti, xitay aditi we xitay en'enisi boyiche “Terbiyelesh” ning qandaq tesir körsitidighanliqi heqqidimu öz qarishini ipadilidi.

Xewerde éytilishiche, Uyghur élining merkiziy shehiri ürümchining herqaysi jaylirini közdin kechürgen chet'ellik oqughuchilar özlirining yéqinda yene rayon'gha kélip, bu yerdiki sheher, tagh-derya we yéza-kentlerni dawamliq tekshürüp, bu jelpkar zémin'gha bolghan tonushini östürüp, bu yerning güzellikini dunya bilen ortaqlishishni ümid qilidighanliqi dawrang sélin'ghan.

 “Shi jinpingning kündilik xatirisi” namliq kitabni yazghan, amérikadiki xitay yazghuchi xé enchüenning bildürüshiche, afriqa we ottura asiyadin yash oqughuchilarni xitayda oqushqa jelp qilip, ularni özining siyasiy teshwiqati üchün qollinidu. U yene, xitay hökümitining bu yash oqughuchilar arqiliq özining Uyghurlargha yürgüzüwatqan irqi qirghinchiliqini yoshurushqa urunuwatqanliqini sherhlep ötti.

U mundaq dédi: “Xitay kompartiyesi dölet ichidikilerge we dunyadiki heqiqetni bilmeydighan kishilerge, qaymuqturidighan we heqiqetni burmilaydighan teshwiqatlarni qilidu. Chünki hemmige éniqki, xitayda oquwatqan chet ellik oqughuchilarning köpinchiside bir ortaq alahidilik bar. U bolsimu, ular asasen xitay medeniyitige qiziqidu. Ular belkim xitayning mustebit hökümranliqini qollishi natayin, emma héch bolmighanda buningdin saqit emes. Shunga shundaq déyishke boliduki, xitay hökümiti hazir Uyghurlargha yürgüzüwatqan irqiy qirghinchiliq siyasitide hem qattiq hem yumshaq wasitilerni qolliniwatidu. Ular buning üchün her xil pursetlerni izdep, bir tereptin rehimsiz bésim ishletse, yene bir tereptin pütün küchi bilen uni yoshurushqa urunuwatidu.”

Mutexessisler, xitay kompartiyesining chet ellik oqughuchilarni özining teshwiqat wasitisige aylandurushi mahiyette, bir tereptin Uyghur élide irqi qirghinchiliq yoqlighini körsitish arqiliq, dunyani qaymuqturush we köz boyamchiliq qilishtur. Yene bir tereptin, özining dunyagha xoja bolush chüshini ishqa ashurush dep qarimaqta.

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.