Көзәткүчиләр: уйғур районида “қурулуш ишчилирини тәрбийәләш вә иш пурсити яритиш” нами астида мәҗбурий әмгәк давам қилмақта

Вашингтондин мухбиримиз меһрибан тәйярлиди
2024.05.15
yepiq-terbiyelesh-merkizi-yuli.gov.jpg Лопнур наһийәлик “йепиқ тәрбийә мәркизи” ниң дәрвазиси.
yuli.gov

Хитай хәвәрлиригә қариғанда, уйғур аптоном райони даирилири бу йил ичидә 125 миң адәм қетим қурулуш устиси тәрбийәләйдиғанлиқини билдүргән.

Хитайниң шинхуа агентлиқиниң 5-айниң 13-күни бу һәқтә берилгән хәвиридә дейилишичә, уйғур аптоном районлуқ туралғу җай вә шәһәр-йеза назарити бу йил қурулуш устилирини тәрбийәләшни давам қилдуруп, қурулуш устилирини 125 миң адәм қетим тәрбийәләп, уларни райондики 100миң қурулуш орнида иш пурситигә ериштүридиғанлиқини тилға алған. Хәвәрдә, бу санниң уйғур диярида 2023-йилидин 2025-йилғичә болған 3 йил ичидә 300 миң қурулуш ишчиси тәрбийәләш пиланиниң бир қисми икәнлики тәкитләнгән.

Шинҗаң уйғур аптоном районлуқ хәлқ һөкүмитиниң 2023-йил 3-айниң 18-күни елан қилған “шинҗаң қурулуш устилиридин үч йилда 300 миң адәмни тәрбийәләш вә ишқа орунлаштуруш һәрикәт пилани” һөҗҗитиниң тәпсилати елан қилинған.

Хитай һөкүмитиниң иқтисадий әһвали вә уйғур дияри вәзийитини йеқиндин көзитиватқан мутәхәссис вә паалийәтчиләрниң қаришичә, даириләрниң нөвәттә аталмиш “кәспий тәрбийәләш, иш пурсәтлири яритиш” шоари астида хитай һөкүмитиң биваситә мәбләғ селиши билән районда қурулған хитайниң ул-әсләһә қурулушлири вә ширкәтлирини әрзан әмгәк күчлири билән тәминлиши давамлишиватқан болуп, бу, 2017-йилидин буян даириләрниң районда уйғурларни “қайта тәрбийәләш” намида лагерларға қамиши әвҗигә чиққандин буян, лагердики вә лагерлардин чиққан уйғурларниң хитай ширкәт-завутлирида мәҗбурий әмгәк күчлиригә айландурулғанлиқиниң хитай һөкүмәт таратқулирида испатлиниши икән.

Ню-йорк шәһиридә турушлуқ хитай иқтисадий вәзийити анализчиси җең шүгуаң әпәнди бу һәқтики қарашлирини ортақлашти.

Униң билдүрүшичә, хитайниң деңиз бойи өлкилиридә иқтисад начарлишиватқан вәзийәттә, хитай мәркизи һөкүмити уйғур аптоном районидики ул-әсләһә қурулушлириға зор түркүмдә мәбләғ селиш арқилиқ иқтисадни яхшилашқа урунуватқан болуп, хәвәрдә тилға елиниватқан “қурулуш устилирини тәрбийәләш, иш пурсәтлири яритиш” дегәнләр әмәлийәттә вәйран болған хитай-ширкәт завутлирини әрзан әмгәк күчлири билән тәминләп, хитай иқтисадини көтүрүшни мәқсәт қилғаникән.

Җең шүгуаң мундақ деди: “әгәр компартийәни һазир районға мәбләғ селиватиду дәп қарисақ, у вәйран болған ширкәт-карханилирини бу йәргә йөткәш арқилиқ иқтисадни яхшилимақчи. Шуңа у оттура кичик типтики ширкәт-карханилирини районға йөткимәктә. Һалбуки хитай һөкүмити үчүн ейтқанда нөвәттики әң муһим мәсилә бу ширкәтләрниң әрзан әмгәк күчлиригә болған еһтияҗини һәл қилиш. Һалбуки униң нәзиридә бу җайда улар үчүн әң әрзан әмгәк күчлири бар дәп қарилиду. Һалбуки әрзан әмгәк күчлирини ишлитип пайда еливатқан хитай ширкәтлириниң мәһсулатлири дуня сода базирини қалаймиқан қилип, сода урушини кәскинләштүрмәктә.”

Хитайниң һөкүмәт хәвәрлиридә қурулуш ишчилирини тәрбийәләш курслириниң райондики хәлқни иш пурсәтлиригә ериштүрүп, иқтисадий үнүм яратқанлиқи мәдһийәләнгән.

Әмма җең шүгуаң әпәндиниң қаришичә, уйғур дияридики хитайниң қурулуш ширкәтлиридә ишләватқан ишләмчиләрниң мааши пүткүл хитай дияри бойичә әң төвән болсиму, тирикчилик үчүн, улар ишләшкә мәҗбур икән.

У бу һәқтә сөзини давам қилип йәнә мундақ деди: “уларниң иш һәққи хитай хәвәрлиридә дейилгәндәк ундақ юқири әмәс, бәлки толиму төвән. Уларни әмәлийәттә әң төвән тәбиқидики әмгәк күчлири дәп тәриплисәк болиду. Әмма һазирқи шараитта иш һәққи шунчә төвән болсиму, башқа һечқандақ тапавити болмиған бу кишиләр бу йәрләрдә ишләшкә мәҗбур болиду әлвәттә.”

Һалбуки америкадики уйғур сиясий паалийәтчи елшат һәсән әпәндиниң билдүрүшичә, хитай таратқулирида тәшвиқ қилиниватқан бу хилдики хәвәрләр әмәлийәттә, уйғур диярида давам қиливатқан, “қайта тәрбийәләш” намидики йиғивелиш лагерлири сияситиниң давам қиливатқанлиқини көрситидикән.

Елшат һәсән әпәнди: “талмиш қурулуш мәктәплиридә тәрбийәлиниватқанлар әмәлийәттә йеқинқи йилларда йәрлири хитай һөкүмити тәрипидин тартивелинип хитай көчмәнлиригә берилгәндин кейин, тирикчилик мәнбәсидин айрилип қалған зор бир түркүм уйғур деһқанлири” деди.

Елшат һәсән әпәнди сөзидә, аталмиш “қурулуш техникилири бойичә тәрбийәләш мәктәплири” гә әвәтилип, хитайниң қурулуш ширкәтлиридә ишләватқан қурулуш ишчилириниң, әмәлийәттә назарәт вә мәҗбурийәт астида ишләватқан қул әмгәкчиләр икәнликини тәкитлиди.

Елшат һәсән әпәнди йәнә нөвәттә, уйғур дияриниң һәрқайси җайлиридин хитайниң қурулуш ширкәтлиридә ишләш үчүн елип кетилгән уйғурларниң зор көп қисминиң яш вә оттура яштики уйғур әрлири икәнликини билдүрди. Униң билдүрүшичә, улар, аилиси вә мәһәллисидин айриветилиши нәтиҗисидә, уйғур җәмийитиниң асаси болған аилә бирлики парчилинип, уйғур аяллирини әрлиридин айриш, уйғур балилирини дадисиз қоюш, уйғурларниң мәһәлливи турмуш мәдәнийитини йоқитиш тезлитилмәктикән.

Норвегийә уйғур җәмийитиниң йеңи нөвәтлик рәиси хәлчәм мәмтимин ханимму зияритимизни қобул қилип, хитай һөкүмитиниң аталмиш “125 миң адәм қетим қурулуш устилирини тәрбийәләш” намидики бу түрдики хәвәрлиридин, уйғур дияридики мәҗбурий әмгәк вә ирқий қирғинчилиқ сияситиниң давам қиливатқанлиқини көрүш мумкинликини билдүрди.

Униң тәкитлишичә, бу әһваллар әмәлийәттә, хитай һөкүмитиниң уйғурларға йүргүзүватқан мәҗбурий әмгәк сияситини испатлапла қалмастин, бәлки йәнә хитай һөкүмитиниң һәр хил васитиләрдин пайдилинип уйғурларға йүргүзүватқан ирқий қирғинчилиқ сияситиниң иҗра қилиниш әһвалини көрситип беридикән.

Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.