Xitayning 7-nomurluq höjjitini chiqirip, Uyghur irqiy qirghinchiliqining “Ulini salghan” xitay rehbiri jyang zémin ölgen

Muxbirimiz erkin
2022.12.01
Share on WhatsApp
Share on WhatsApp
jiang-zemin-1.jpg Jyang zéminning xitay kompatiyesining 18-qurultiyigha qatnashqan waqittiki süriti, 2012-yili noyabir, béyjing.
AP

1996-Yili xitay kompartiyesining “Shinjang weziyiti” heqqidiki 7-nomurluq höjjitini chiqirip, “Shinjanggha kélidighan asasliq xewp milliy bölgünchilik” dégen, qaratmiliqi roshen derijide Uyghurlarni nishan qilghan bir sho'arni xitay kompartiyesining resmiy siyasitige aylandurup, Uyghurlargha qaritilghan siyasette basturushni asas qilishtek halqiliq burulush nuqtilirining birige yétekchilik qilghan xitay kompartiyesining sabiq bash sékrétari, sabiq xitay dölet re'isi jyang zémin 2022-yili 30-noyabir küni shangxeyde ‍ölgen.

Ilgiri shangxey sheherlik partkomining sékrétariliq wezipisini ötigen jyang zémin, 1989-yili tyen'enmén démokratiye herikitidin kéyin, sabiq xitay rehbiri déng shawpingning yölishide xitay kompartiyesining eyni waqittiki kompartiye bash sékrétari jaw zéyangning ornigha chiqqan.

1990-Yildin 2004-yilghiche bolghan xitayning intayin halqiliq ‍ötkünchi dewride hoquq tutqan jyang zémin, partiye ichidiki libéral küchlerni tazilap, öktichilerni qattiq basturush bilen bir waqitta, xitayning déng shawping dewride bashlan'ghan kapitalistik bazar igilikige köchüshi, tyen'enmén démokratiye herikitini  basturushtin kéyin töwen basquchqa chüshüp qalghan amérika-xitay munasiwetlirini qayta janlandurush, xitayning dunya soda teshkilatigha kirip, xitay iqtisadining téz sür'ette tereqqiy qilishigha türtke bolghan bir xitay rehbiridur.

Lékin jyang zémin dewride uning ichki siyasitidiki halqiliq özgirishlerning biri, 1996-yili 7-nomurluq höjjet chüshürüp, kompartiyening 1970-yillarning axirliridin bashlap yolgha qoyushqa bashlighan Uyghurlarning diniy, medeniyet we memuri hoquqlardin qismen bolsimu behrimen bolushigha yol qoyush  siyasitide burulush yasishidur. Kompartiye merkizi komitétining 7-nomurluq höjjitidin  kéyin  “Shinjanggha kélidighan eng chong xewp milliy bölgünchiliktin kélidu” dégen roshen qaratmiliqqa ige bu sho'ar xitay kompartiyesining atalmish“Shinjang weziyiti” ni bir terep qilish siyasitidiki resmiy yétekchi idiyege aylan'ghanidi.

Jyangzémin 1998-yili 7-ayda Uyghur rayonini ziyaret qilghanda tartilghan süret, yénidiki Uyghur rayonining eyni waqittiki re'isi ablet abduréshit we partkom sékritari wang léchu'en.

Kanadadiki weziyet analizchisi, kanada “Uyghur heqlirini qoghdash qurulushi” ning diréktori memet toxtining qarishiche, Uyghurlargha nisbeten jyang zémin 7-nomurluq höjjetni chüshürüp, Uyghurlarning 1980-yillardiki islahat dewride sabiq xitay bash sékrétari xu yawbangning bir mezgillik “Shinjang siyasiti” din érishken heq -hoquqlirini tartiwalghan, shundaqla bu, shi jinping dewride Uyghurlargha qarita bashlan'ghan “Irqiy qirghinchiliq” ning ulini salghan. Memet toxtining éytishiche, jyang zémin dewride xitayning Uyghurlarni basturushi dölet ichi bilen cheklinip qalmighan.

U, jyang zéminning 7-nomurluq höjjette “Sherqiy türkistan mesilisining xelq'aralishishining qet'iy aldini élish” ni  otturigha qoyup, basturushni chet'ellergimu kéngeygenlikini bildürdi.

Amérikadiki bezi xitay analizchilirining qarishiche, jyang zémin bilen shi jinping hoquq tutqan dewrlerdiki siyasiy arqa  körünüsh perqliq bolsimu, lékin ularning Uyghur mesilisidiki tutqan siyasiti bir-biriningkige warisliq qilish iken. Amérikadiki xitay weziyet analizchisi, “Béyjing bahari” zhurnilining aliy derijilik meslihetchisi xu péng ependi 30- noyabir bu heqtiki ziyaritimizni qobul qilghanda mundaq dédi: “Xitay kompartiyesining Uyghur we tibetlerni basturushi mawning dewridin kéyin, déng shawping dewridin bashlinip, 4-iyun weqesi, din kéyin téximu kücheygen. Jyang zémin  buninggha warisliq qilipla qalmay, buni téximu kücheytip dawamlashturdi. Xu jintaw dewrige, bolupmu shi jinping dewrige kelgende Uyghurlargha zerbe bérish téximu qebihleshti”.

Lékin xuping, bu, jyang zéminning Uyghurlargha keng qorsaqliq qilghanliqini körsetmeydighanliqini bildürdi. Uning éytishiche, ‍eyni waqittiki shara'it jyang zéminning Uyghurlargha hazirqidek qebihlik qilishigha yol qoymighan.

Xu péng mundaq dédi: “Bu hergizmu jyang zéminning kengchilik qilghanliqini körsetmeydu. Chünki jyang zéminning eyni waqittiki herikitining shu waqitqa xas arqa körünüshi bar. Eyni waqitta u hazirqidek qebihlik qilalmaytti. Lékin u eyni waqittimu yuqiri bésimliq siyaset yürgüzgen. Shuning üchün kéyinrek shi jinping téximu qattiq heriket qollandi. Shunga, Uyghurlar mesiliside shi jinping bilen jyang zémin arisidiki munasiwet peqet bir-birige warisliq qilish munasiwiti, xalas”.

Xu péng ependining éytishiche, jyang zémin yene bir tereptin iqtisadiy islahat élip bérip, xitayning iqtisadini téz rawajlandurghan bolsimu, lékin u, bu arqiliq hoquqdarlarning kapitalizmini shekillendürüp, kompartiyening istibdat hökümranliqini téximu kücheytken.

Xu péng: “ Uning yene bir tüp siyasiti <4-iyun qirghinchiliqi>din kéyin déng shawping  yolgha qoyghan yuqiri bésimliq siyasetni dawamlashturush bilen bir waqitta, iqtisadiy islahat élip bérishni dawamlashturdi. Chünki, iqtisadiy islahat <4-iyun weqesi>ning arqa körünüshide élip bérilghanliqi üchün iqtisadiy islahat aldi bilen hoquqdarlar kapitalizmining, bolupmu kompartiye yuqiri derijilik emeldarlirining islahat namida keng kölemlik bay bolushini keltürüp chiqardi. Iqtisadiy islahat,  xelq'aragha yüzlinish, dunya soda teshkilatigha kirish qatarliq amillar xitay iqtisadining téz tereqqiyatigha türtke boldi. Lékin bu iqtisadiy tereqqiyat <4-iyun qirghinchiliqi>ning asasigha qurulghanliqi üchün, mezkur iqtisadiy tereqqiyatning aqiwiti kompartiyening istibdat hökümranliqini qoghdash rolini oynidi”.

Tenqidchiler jyang zéminni xitayda siyasiy islahatni tonglitip, kompartiyening téximu mustebitlishishige yol achqan, dep eyiblep kelgen. Jyang zéminning 13-14 yilliq hökümranliq hayatidiki kishilik hoquq nuqsanlirining yene biri, uning falun'gongchilarni qattiq basturushidur. 1990-Yillarning axirlirida li xongji rehberlikidiki falun'gong herikitining téz bash kötürüp, xitaydiki nechche on milyon ezasi bar  chong teshkilat bolup shekillinishi, kompartiyening diqqitini qozghighan. Bolupmu jyang zémin  1999-yili 4-ayda 10 ming kishilik falun'gong muritining jungnenxey aldida namayish qilip, özlirini resmiy teriqet, dep étirap qilishi bilen falün'gongchilarni keng kölemlik basturushqa ötken. 1999-Yildin 2000-yilghiche bolghan bir yil ichide 30 mingdin artuq falün'gong muriti tutqun qilin'ghanidi.

Xitay hökümet taratqulirining xewerliride éytilishiche, bu yil 96 yashliq jyang zémin, aq qan késili we köp xil ‍ichki ezalirining funksiyesi yétishmeslik  tüpeylidin ölgen.

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.