Piroféssor doktor osman mert: “Mehmud qeshqerining türkiy tillar diwani türk dunyasini birleshtürmekte”
2024.12.06
“Xelq'araliq türkiy tillar diwani we türk dunyasi” mawzuluq ilmiy muhakime yighinida piroféssor doktor nergiz giray sözlewatidu. 2024-Yili 4-dékabir, denizli, türkiye
RFA/Erkin Tarim
B d t ma'arip, ilim-pen we medeniyet teshkilati (yunésko) 2017-yili “Türkiy tillar diwani” ni gheyriy maddiy medeniyet mirasi tizimlikige kirgüzgendin kéyin dunyaning herqaysi jaylirida “Türkiy tillar diwani” heqqide xelq'araliq ilmiy muhakime yighinliri chaqirilmaqta.
12-Ayning 4-künidin 6-künigiche türkiyening shimalidiki denizli shehiridiki pamukqale uniwérsitétida mehmud qeshqeri tüzgen “Türkiy tillar diwani” ning 950-yilliqi munasiwiti bilen “Xelq'araliq türkiy tillar diwani we türk dunyasi” mawzuluq ilmiy muhakime yighini chaqirildi. Yighinda söz qilghan türkiye til tetqiqat idarisining bashliqi piroféssor doktor osman mert ependi mehmud qeshqerining türk dunyasini birleshtürgenlikini tekitlidi.
Qazaqistan, ezerbeyjan, qirghizistan, türkmenistan, özbékistan we türkiye qatarliq döletlerdin kelgen 78 türkolog qatnashqan bu ilmiy muhakime yighinining échilish murasimida söz qilghan denizli walisi ömer faruq joshqun, pamukqale uniwérsitétining mudiri piroféssor doktor exmet qutluxan, türkiye til tetqiqat idarisining bashliqi piroféssor doktor osman mert ependi, yunésko türkiye shöbisining bashliqi piroféssor doktor öjal oghuz ependi sözide mehmud qeshqeri we uning ölmes esiri “Türkiy tillar diwani” ning türk tili we türk medeniyitige qoshqan töhpisining zor ikenlikini, 9 esir ötkendin kéyinki bügünki künde türk dunyasini birleshtürüwatqanliqini tekitleshti. Bu ilmiy muhakime yighinigha qatnashqan 78 türkolog 12-ayning 4-künidin 6-künigiche mehmud qeshqerining hayati we uning ölmes esiri “Türkiy tillar diwani” heqqide yazghan ilmiy maqalilirini oqup ötti.
Bu ilmiy muhakime yighinigha mehmud qeshqeri heqqide köp sanda tetqiqat élip barghan Uyghur ziyaliyliridin türkiye ege uniwérsitéti oqutquchisi, piroféssor doktor alimjan inayet “Türkiy tillar diwani” heqqide yazghan ilmiy maqalisini oqup ötti.
Yunésko türkiye shöbisining mudiri, piroféssor doktor öjal oghuz ependi échilish murasimida söz qilip, yunéskoning Uyghur muqami bilen meshrepni gheyriy maddiy medeniyet mirasi tizimlikige kirgüzgenlikini, bashqa türkiy jumhuriyetlerning qollishi bilen türkiyeningmu “Türkiy tillar diwani” ni gheyriy maddiy medeniyet mirasi tizimlikige kirgüzgenlikini bayan qildi. U mundaq dédi: “Bizning 30 etrapida mirasimiz yunésko teripidin gheyriy maddiy medeniyet mirasi tizimlikige kirgüzüldi. Türkiyedin bashqa türkiy xelqlerning miraslirimu mezkur tizimlikte mewjut. 2017-Yilida biz türkiye namidin “Türkiy tillar diwani” ni yunéskogha sun'ghan iduq, qobul qilindi. Dunya mirasliri tizimlikige élishning birla sherti bar idi, u bolsimu u eserning bizde saqliniwatqan bolushi idi. “Türkiy tillar diwani” ning arginali istanbuldiki millet kutupxanisida saqlanmaqta”.
“Türkiy tillar diwani” yézilghanliqining 950-yilliqi munasiwiti bilen bu yilning béshida qirghizistanning paytexti bishkekte, arqidin ezerbeyjanning paytexti bakuda, ötken ayda türkiyening qehrimanmarash wilayitide “Türkiy tillar diwani” ilmiy muhakime yighini chaqirilghan bolup, türkiye til tetqiqat idarisining bashliqi piroféssor doktor osman mert ependi bu heqte toxtilip mundaq dédi: “Bu yighinning birinchisini bishkekte ötküzduq. Hemmimizge melum “Türkiy tillar diwani” peqetla türkiye türklirining emes, pütün türkiy xelqlerning esiri, shunga türkiy xelq jumhuriyetliridimu ötküzeyli déduq. Meqsitimiz “Türkiy tillar diwani” arqiliq türkiy xelqlerni birleshtürüsh idi, buni emelge ashuruwatimiz. Kéyin ezerbeyjanda tunji erebche nusxisi neshr qilindi. Bu munasiwet bilen bu yerde ötküzduq. Arqidin türkiyening qehrimanmarash shehiride ötküzduq. Bügün dénizli shehiride ötküzüp olturuptimiz. Bügünki künde ‛türkiy tillar diwani‚ türk dunyasini birleshtürdi”.
Uyghur ziyaliyliri gerche öz wetinide ulugh alimi mehmud qeshqeri yazghan “Türkiy tillar diwani” yézilghanliqining 950-yilliqini qutliyalmighinigha köngli yérim boluwatqan bolsimu, türk dunyasining herqaysi jaylirida bundaq körkemlik ilmiy muhakime yighinlirining chaqirilghanliqidin intayin xursen boluwatqanliqini bayan qilishmaqta. Piroféssor doktor alimjan inayet ependi yighin toghrisidiki tesiratini biz bilen ortaqlashti. U, “Türkiy tillar diwani” ning yuqiri ilmiy qimmetke ige bolupla qalmastin, sherqiy türkistanni we Uyghurlarning hazirqi éghir weziyitini tonushturush üchünmu zor ehmiyetke ige ikenlikini tekitlidi.
Uyghur ziyaliyliri bu xil ilmiy muhakime yighinlirida özlirining mehmud qeshqeri heqqide élip barghan ilmiy maqalilirini oqup ötüsh bilen birlikte, xitaylarning Uyghurlargha élip bériwatqan irqiy qirghinchiliq siyasitini, bolupmu xitayning Uyghurlarning ana tilida oqutush we telim-terbiye élip bérishigha tosqunluq qiliwatqanliqini ilgiri sürüshmekte.