“Qeshqer konasheher höjjiti” Uyghurlargha qaritilghan tutqunning kölimini yene bir qétim ashkarilidi

Muxbirimiz irade
2022-05-16
Share
heytgah-saqchi-charlash.jpg Héytgah meschiti aldida charlap yürgen saqchilar. 2017-Yili 4-noyabir, qeshqer.
AP Photo/Ng Han Guan

Yéqinda firansiye agéntliqi we birleshme agéntliq qatarliq bir qisim xelq'araliq taratqular “Qeshqer konasheher höjjetliri” dep nam bérilgen we xitay hökümiti teripidin tutqun qilinip késiwétilgen 10 mingdin artuq Uyghurning tizimliki yer alghan bir höjjetni ashkarilighan.

Bu höjjette qeshqerning konasheher nahiyesidin tutqun qilin'ghan 10 mingdin artuq Uyghurning isim-familisi, adrési, tutqun qilinish sewebi, qamaqliq orni qatarliq uchurliri yer alghan. Esli yurti qeshqer konasheher nahiyesidin bolghan we hazir chet ellerde turup yurtliridiki uruq-tuqqanlirining iz-dérikini qiliwatqan bir qisim Uyghurlar bu tizimliktin öz yéqinlirining isimlirini tapqan.

Türkiyediki nursiman abduréshit ene shularning biri bolup, u radiyomizgha qilghan sözide: “Bu tizimlikte inim memet'élining ismini körginimde, u tutqun qilin'ghan waqittiki azabni qaytidin yashidim,” deydu.

Radiyomizning muxbiri nur'iman abduréshitning singlisi bolghan nursiman'gül abdurishit özlirining chet elde qilghan üzlüksiz heriketliri netijiside ata-anisi bilen ikki qérindishining 2017-yildin kéyin tutqun qilinip, késiwétilgenlikini bilgen bolsimu, biraq ularning qeyerge qamalghanliqidin xewiri yoq idi. Nursiman'gül abduréshitning éytishiche, bu tizimlik arqiliq u inisi memet'élining 15 yilliq késilip aqsudiki bir türmige qamalghanliqini bilgen.

Nursiman'gül “Bigunah yerge ‛jem'iyet amanliqigha tehdit peyda qilish‚ we ‛térroluq pa'aliyetlerge ishtirak qilish‚ gumani bilen késilgen inimning öz yurtidin uzaq aqsudiki türmige qamalghanliqini bilip, téximu bek azablandim,” dédi.

Bu tizimlikte qeshqer konasheher nahiyesi saywagh yézisi shor kenti (nursiman'gülning mehellisi) din tutulup ketken 100 din oshuq ademning ismi bar bolup, ularning az dégende 7 nepiri nursiman'gül özi biwaste tonuydighan kishiler iken.

Birleshme agéntliqining “Qeshqer konasheher höjjetliri” diki tizimlikni istatéska qilip körüshiche, bu nahiyede her 25 adem ichidin biri lagér we türmilerge tutqun qilin'ghan bolup, bu dunya boyiche türmige tutulghanlarning nopus béshigha toghra kélidighan nisbiti eng yoqiri rayon bolup hésablinidiken.

Nöwette norwégiyede turuwatqan Uyghur ziyaliysi we pa'aliyetchi abduweli ayupning radiyomizgha éytishiche, umu bu tizimliktin özi biwaste tonuydighan az dégende 30 din artuq kishining ismini tapqan.

Ular abduweli ayupning newre inisi toxti rozi qadir, toqquzaq birinchi ottura mektepning ximiye oqutquchisi adil tursun, qoshnisi muxter emet, mezin ghulamidin memet, dosti alimjan toxti we shuninggha oxshash nurghun bigunah Uyghurlarni öz ichige alidiken.

Mezkur tizimlikte yene 2008-yili xitayda ötküzülgen olimpik musabiqisida mesh'el kötürgüchilerning biri bolghan abduréshit isimlik chélishchiningmu ismi bar iken.

Melum bolushiche, bu tizimlik hazirgha qeder türmige tashlan'ghan Uyghurlarning ismi yer alghan eng chong tizimliklerning biri bolup, u xitay hökümitining Uyghurlargha qaratqan tutqun qilish herikitining kölimining qanchilik zorluqini yorutup béridiken.

Nursiman'gül abduréshit bu tizimliktiki “Jem'iyet amanliqini buzush”, “Térorluq teshkilatigha qatnishish” yaki “Diniy esebiylik idiyesini tarqitish” dégendek “Jinayet” ler bilen qarilan'ghan tonush-bilishlirining, mehellidashlirining emeliyette balilirining qorsiqini béqip, künini kün étishtin bashqa ghayisi bolmighan intayin aqköngül, addiy ademler ikenlikini bildürdi.

Abduweli ayup ependining éytishiche, tutqunlar tizimlikidin qarighanda, bezi yézilarda köprek, bezi yézilarda azraq adem tutqun qilin'ghan bolsimu, biraq tutqun qilin'ghanlarning her sahedin bolushi, jem'iyetning oxshimighan qatlamlirigha tewe, er-ayal, bala-chaqa, hetta bezide bir pütün a'ile boyiche tutup kétilgenlikidek alahidilikliri xitay hökümitining bu kishilerni peqet Uyghur bolghanliqi üchün tutqun qilghanliqini körsitip béridiken. Shuning bilen bir waqitta yene ilgiriki xewerlerde delillen'ginidek, bu bigunah kishilerning peqetla hökümet teripidin chüshürüp bérilgen tutush sanini toldurush üchün tutqun qilin'ghanliqini yenimu ochuq ashkarilap béridiken.

Tizimliktin ashkarilinishiche, nopusi 267,000 bolghan qeshqer konasheher nahiyesige tewe bu tizimlikte yer'alghanlarning jaza mudditi 2 yildin 25 yilghiche bolup, jaza mudditi ottura hésab bilen hésablighanda toqquz yildin toghra kélidiken. Bu tizimliktiki kishilerning köpinchisi 2017-yili qolgha élin'ghan bolup, ularning köpinchisining hélihem tutqunda ikenliki perez qilinmaqtiken.

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.

Toluq bet