“тарихи һәмиди” дики дәвр тәсвири вә тарихниң көз йеши

Вашингтондин мухбиримиз әзиз тәйярлиди
2023.11.20
Tarihi-Hemidi-tash-waraq.jpg Тарихчи молла муса сайраминиң “тарихий һәмидий” намлиқ әсириниң һазирқи заман уйғур тилидики толуқланған нусхиси.
RFA/Erkin Tarim

Оттура асия тарихи, болупму уйғур дияриниң тарихий басқучлири һәққидики тәтқиқат вә издинишләрдә әң чоң тосалғуларниң бири бу район һәққидики язма тарихниң кәмлики болуп һесаблиниду. Болупму 15-әсирниң ахирлиридин башлап қәдимий “йипәк йоли” ниң тәдриҗий хараблишишиға әгишип, әсирләр һалқиған мәһкумлуққа гириптар болған тарим вадисида бу һал техиму гәвдилик болған. Тинчимас уруш отлири, давалғуп турған сиясий вәзийәт вә тәдриҗий омумлишиватқан җаһаләт туманлири тарихий әсәрләрниң йезилиши вә сақлинишидики имканийәтләрни зор дәриҗидә чәкләп қойған. Шу сәвәбтин мушу хил реаллиқ 1908-йили йезилған “тарихи һәмиди” ниң тарихий қиммитини һәссиләп ашуриду, десәк хаталашмаймиз.

Дәл шундақ болғанлиқи үчүн “тарихи һәмиди” изчил илим саһәсиниң зор диққитини қозғап кәлгән. 1986-Йили мәзкур әсәрниң әнвәр байтур һазирқи заман уйғур тилида тәйярлиған нусхиси “милләтләр нәшрияти” да нәшр қилинған болса, 2019-йили абдурәуп полат тәклимакани ишлигән һазирқи заман уйғур тилидики толуқланған нусхиси истанбулда нәшр қилинған. Хитай алимлириму чамисиниң йетишичә бу әсәрни хитайчиға тәрҗимә қилип чиққан. 2023-Йили болса бу әсәрниң инглизчә тәрҗимиси коломбийә университетида нәшр қилинип, илим саһәсидики бир бошлуқ толдурулди. 16-Өктәбир күни мәзкур инглизчә нусхиниң тәрҗимани, җорҗ вашингтон университетиниң дотсенти ерик шлусел (Eric Schluessel) бу мунасивәт билән өткүзүлгән китаб тонуштуруш паалийитидә бу һәқтә тәпсилий мәлумат бәрди.

 “тарихи һәмиди” ни тонуштуруштин аввал ерик шлусел нөвәттики уйғур дияри яки “шәрқий түркистан” дәп атиливатқан районниң өзидин яңриған “уйғур садаси” ниң муһимлиқини алаһидә әскәртти. Шу қатарда уйғур дияриға мәнсуп “сада” лар арқилиқ ташқи дуняниң бу җайда немиләр болуватқанлиқини чүшинишиниң муһимлиқини, чүнки әйни вақиттики мустәмликичилик һөкүмран болуватқан бир районда туғулуп чоң болған сайраминиң “садаси” һәммидинму бәкрәк һәқиқәткә йеқин икәнликини тәкитләп өтти.

Молла муса сайрами язған “тарихи һәмиди” ниң икки хил уйғурчә нусхиси вә инглизчә тәрҗимә нусхисиниң муқависи
Молла муса сайрами язған “тарихи һәмиди” ниң икки хил уйғурчә нусхиси вә инглизчә тәрҗимә нусхисиниң муқависи

 “тарихи һәмиди” ниң аптори 1836-йили бай наһийәсиниң сайрам йезисида мәрипәтлик диний аилидә дуняға кәлгән болуп, өзиниң толуқ исми “молла муса ибин молла әйса хоҗа сайрами” икәнликини әскәртиду. Молла муса сайрами балилиқ вә яшлиқ дәврлиридә иҗтиһат билән илим тәһсил қилип, әрәб вә парс тиллири, тарих, әдәбият, пәлсәпә, ислам дини қатарлиқ саһәләрниң һәммисидә өз заманисиниң әң билимлик алимлиридин болуп йетишкән һәмдә кейинчә өз юртидики мәдрисәдә һөрмәткә сазавәр устаз болған. Апторниң қиранлиқ дәвридә, йәни 1864-йили уйғур дияриниң һәрқайси җайлирида чиң империйәсигә қарши миллий азадлиқ һәрикәтлири оттуриға чиққанда молла муса сайрами буниңға актиплиқ билән иштирак қилған. “алтә шәһәр” дәп атиливатқан бу районниң һәммила шәһәрлиридә өз алдиға мустәқил болған ханлиқлар қурулғандин кейин аридин узун өтмәй қоқәндлик һәрбий қомандан яқуб бәг, йәни аталиқ ғази бу җайға йетип кәлгән. Аптор “һәрбий вә сиясәт бабида камаләткә йәткән” дәп тәсвирлигән яқуб бәг тездин бу ханлиқларни бир-бирләп өз контроллуқиға елип, бирликкә кәлгән һакимийәт системисини қуруп чиққан. Кейинки тәтқиқатчилар “йәттә шәһәр дөлити” дәп атиған бу дөләттә сайрами тезла униң муһим малийә хизмәтчилиридин болуп қалған.

Сайраминиң мәзкур әсиригә омумий җәһәттин нәзәр салғанда, “алтә шәһәр” яки “йәттә шәһәр” дегәндәк намлар билән аталған җуғрапийәлик даириниң адәм әләйһиссаламдин тартип таки моңғул истиласи һәмдә 1750-йиллардики манҗу-хитай истиласи, шундақла 1864-йили муһәммәд яқуб бәгниң қошун башлап қоқәндин келишигә қәдәр болған тарих арқа көрүнүш шәклидә баян қилип берилгән. Андин хотән, қәшқәр, куча қатарлиқ җайлардики хәлқ қозғилаңлириниң зорийиши һәмдә “йәттә шәһәр дөлити” ниң қандақ дәвран сүргәнлики тәпсилий баян қилиниду. Болупму һәрқайси йәрлик ханлиқларниң бир-бирләп йоқитилип, бирликкә кәлгән яқуб бәг дәвриниң қандақ яритилғанлиқи, 13 йиллиқ мустәқил падишаһлиқ дәвридә болуп өткән тарихий вәқәләр толиму юқири бәдиий сәвийәдә вә гүзәл тил услубида баян қилиниду.

Сайраминиң баян қилишичә, йеңидин қурулған вә толуқ мустәқил характердә иш йүргүзүватқан “йәттә шәһәр дөлити” ниң малийә сәрпиятини қамдаш вә шәрқтики чиң империйәсиниң таҗавузиға тәйярлиниш үчүн яқуб бәг һакимийити җиддий малийә киризисигә дуч кәлгән. Буниң билән һәрқайси җайлардин топлинидиған баҗ-селиқниң миқдари йилсери ешип маңған. Дәл мушу саһәдә хизмәт қиливатқан сайрами йәрлик хәлқ аммисиниң бу хил баҗ-селиқлардин бизар болғанлиқини, авам хәлқниң “ислам ечиш” намидики ғазат урушлиридин ағринип “исламниң ечилиши бәк узун йилларға созулуп кәтти” дегәнликини, “хитайлар қайтип келип бизгә һөкүмран болса яхширақ болариди” дегән мәнидә “терилғу йеримгә хитай териватимән” дәп тәнә қилишқанлиқини мисал қилип хатириләйду.

1877-Йили манҗу империйәси яқуб бәг һакимийитини мәғлуп қилип, 13 йил мәвҗут болған “йәттә шәһәр дөлити” ни һалак қилған. Уйғур хәлқ еғиз әдәбиятида көп учрайдиған “қанлар дәря болуп аққан” дегән тәсвирләр әнә шу вақитларда йәнә бир қетим намаян болуп, әйни вақитта “алтә шәһәр” дәп атиливатқан бу райондики миңлиған онмиңлиған кишиниң каллиси елинған. Сайрамиму юртиға қечип кетишкә мәҗбур болған. Шу қетимлиқ бойсундуруштин кейин чиң империйәси бу районни рәсмий һалда “шинҗаң” дәп атиған һәмдә бу җайда “шинҗаң өлкиси” ни тәсис қилған. Шундақла бу районни хитайлаштуруш үчүн “ақартиш” намида коңзи әқидиси, хитайчә мәдәнийәт, хитайчә тил вә хитайчә турмуш адәтлирини омумлаштурушниң дәсләпки қәдәмлирини алған. Шу ишлардин алаһизәл 40 йил өткәндә достлириниң қайта-қайта дәвәт қилиши билән молла муса сайрами өзи баштин кәчүргән вә яшиған дәврниң омумий тәсвирини толиму юқири пасаһәт билән йезип чиққан. Дәсләп “тарихи әминийә” намида йезилған бу әсәр 1905-йили қазан шәһиридә бесип чиқирилғандин кейин аптор бир қетим бу нусхини үзүл-кесил толуқлап вә вә түзитип чиққан. Шундақла бу әсәрни шу замандики осман империйәсиниң султани болған иккинчи абдулһәмид (1842-1918) султанға армиған қилип, “тарихи һәмиди” дәп йеңи нам қойған.

Мәзкур әсәрни йезиш җәрянида мулла муса сайрами өзиниң “тарихи рәшиди” намлиқ йәнә бир өлмәс әсәрниң аптори мирза муһәммәд һәйдәр корагани (1499-1551) ға охшашла “яхши тарихчи яхши вә яман ишларниң һәммисини хатирилиши керәк” дәйдиған әқәллий пиринсипқа әгишидиған адил вә һәққаний тарихчи икәнликини җанлиқ испатлап бәргән. Җүмлидин яқуб бәгниң адаләт вә сиясәт саһәсидики қәйсәрлики, шуниңдәк қаттиқ қол тәбиитини яқуб бәг һәққидики иҗабий вә сәлбий баянларниң һәммисини бериш арқилиқ намаян қилип бериду. Шу қатарда яқуб бәгни тәнқидләп “алтә йүз хотунни өз һәримидә сақлаш исламниң қайси шәриитигә тоғра келидикин? ” дәп соал қойиду. Шуниңдәк өзи яшаватқан җәмийәтниң қобул қилалмайдиғанлиқини билип турсиму, мислисиз қәһриманлиқни җари қилдуруп “ ‛ақ тағлиқ‚ вә ‛қара тағлиқ‚ хоҗилар бир-биригә дүшмән болуп бу юртни парчилап, хитайларға беқинди қилип берипту” дәйду. Өз нөвитидә йәнә исламий дәлилләрни толуқи билән кәлтүрүш арқилиқ “әсһабул кәһифниң турпанда икәнлики” ни кәскин инкар қилиду һәмдә юрт атлап бу җайға тавапқа келишни бидәтчилик, дәп көрситиду. Дәрвәқә булар йүз йил бурунқи уйғур җәмийитидә һечким ашкара еғизидин чиқиралмайдиған сөзләр икәнлики мәлум.

Әмма һазирға қәдәр илим тәтқиқатида сайраминиң әсиридин әң толуқ пайдиланған кишиләрниң бири бәлким корейәдики сеол дөләтлик университетниң пирофессори, хәлқараға тонулған тарихшунас ким ходоң (Kim Ho-dong) болса керәк. Униң харвард университетидики докторлуқ илмий мақалиси асасида 2004-йили нәшр қилинған вәкиллик әсиригә 1825-йили ғулҗа шәһриниң қазанчи мәһәллисидә туғулған шаир билал назиминиң “ғазат дәр мүлки чин” намлиқ әсиридин илһам елип “хитайдики ғазат уруши: хитай оттура асиясидики мусулманлар қозғилиңи вә һакимийити, 1864-1877” дәп мавзу қоюлған болсиму, әсәрниң асаслиқ материял мәнбәси молла муса сайраминиң “тарихи һәмиди” намлиқ әсири болған. Ким ходоң өз әсиридә бу һәқтә тохтилип “етирап қилишимиз лазимки, молла муса сайрами оттура асиядин йетишип чиққан әң улуғ тарихшунасларниң биридур” дәп көрситиду. Бу һәқтә соралғанда ерик шлуселму өзиниң бу қарашқа толуқ қошулидиғанлиқини иптихарлиқ ичидә тилға алиду.

Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.