Exmet dawutoghlu taylandtin qayturulghan 40 neper Uyghur mesiliside türkiye hökümitini tenqid qildi

Türkiyede qurulghan kündin tartip Uyghurlarni qollap kéliwatqan öktichi partiyelerdin biri bolghan “Kélechek” partiyesining re'isi, sabiq bash ministir exmet dawut'oghlu 5-mart küni partiyesining türkiye parlaméntidiki yighinida söz qilip, taylandtin qayturuwétilgen 40 neper Uyghur toghrisida toxtilip, türkiye hökümitini eyiblidi. Mezkur partiyedin bolghan parlamént ezasi selchuq özdagh ependi, eger türkiye Uyghurlar uchrawatqan zulumgha qarita sükütte turuwéridighan bolsa, tarixning hergiz epu qilmaydighanliqini tekitlidi.

Exmet dawut'oghlu “Sa'adet”, “Kélechek” we “Dewa” partiyelirining birlishishi bilen qurulghan “Yéngi yol” birlikining heptide bir qétim türkiye parlaméntida achidighan yighinida, türkiyening nöwettiki ichki we tashqi siyaset toghrisida toxtalghanda aldi bilen taylandtin xitaygha qayturulghan 40 Uyghur mesilisini tilgha aldi. U, mundaq dédi: “Malaysiya we taylandtin men tashqi ishlar ministiri waqtimda türkiyege élip kélin'gen bir guruppa Uyghur közlirige yash alghan halda méni izdep keldi. Bu Uyghur qérindashlirimiz taghlarni yamiship ötüp tayland we malaysiyagha qéchip kelgenidi. Biz bu Uyghurlarning köpini türkiyege élip kelgeniduq. Biz qeshqerdin ghezzeghiche qeyerde bir ézilgen musulman bolsa ulargha ige chiqtuq, ige chiqishni dawam qilimiz.”

Exmet dawut'oghlu türkiye hökümitining taylandta qélip qalghan 8 Uyghurgha ige chiqishining mejburiyet ikenlikini tekitlep mundaq dédi: “Uyghur qérindashlirimning köngli yérim. Men tashqi ishlar ministiri waqtimda shunchiwala köp sanda Uyghurni élip kelgeniduq. Emdilikte bolsa 40 Uyghur xitaygha qayturup bérildi. Taylandta qalghan yene 8 Uyghur bar. Ularning qayturulmasliqi kérek. Nege qarisaq échinishliq bir weziyet bar. Uyghurlargha ige chiqish biz türkler üchün tallash emes, bir mejburiyettur.”

RFA/Erkin Tarim

Türkiye parlaméntidiki “Sa'adet”, “Kélechek” we “Dewa” partiyesining birlishishi bilen qurulghan “Yéngi yol” birlikining parlaménttiki mes'uli seljuq özdagh ependimu 28-féwral küni x arqiliq bu toghriliq élan qilghan bayanatida tayland hökümitining 40 neper Uyghurni xitaygha qayturup bérishining insanliqqa qarshi jinayet ikenlikini tekitlep, türkiye hökümitining bu heqte heriketke ötüshi kéreklikini tekitligen. U, mundaq dep yazghan: “Bu Uyghur qérindashlirimiz xitay zulmidin qéchip taylandqa kelgendin kéyin, tayland uzun yil tutup turghandin kéyin qaytidin xitay zulmigha yollidi. Tayland hökümitining xelq'ara qanun'gha ri'aye qilmastin bularni bundaq qayturup bérishi insaniyetke qarshi jinayet sadir qilghanliqini körsitip béridu.”

U, bayanatida türkiye pirézidéntni rejep tayyip erdoghan, tashqi ishlar ministiri xaqan fidan we türkiyening xitayda turushluq bash elchisi isma'il haqqi musani mezlumlargha ige chiqishqa chaqirip mundaq dep yazghan: “Türkiye qedimdin tartip mezlumlarning panahlinidighan jayi bolup kelgen. Bügünki kündimu shundaq bolushi kérek. Eger türkiye Uyghurlar uchrawatqan zulumgha qarita sükütte turuwéridighan bolsa, tarix bularni hergiz epu qilmaydu.”

Selchuq özdagh ependi bayanatida türkiye hökümitining taylandta qalghan 8 Uyghurning xitaygha qayturulmasliqi üchün derhal heriketke ötüshi kéreklikini tekitligen.

Exmet dawutoghlu ependi türkiye parlaméntidiki yighinda qilghan nutqida tayland hökümitining bu qilmishi, xelq'ara qanunlargha xilap dégen. Buningdin ilgiri qayturulghan 109 neper Uyghurning hazirghiche iz-dériki bolmighanliqi, bu qétim qayturulghan Uyghurlarningmu éghir qiyin-qistaqqa, hetta ölüm jazasi xewpige duch kélidighanliqini éytqan. U, sözide Uyghurlarning hazirqi éghir weziyiti we xitayning Uyghurlargha élip bériwatqan basturush siyasiti toghrisidimu toxtalghan.

Malaysiya we tayland arqiliq kelgen köp sanda Uyghurgha ige chiqqan türkiye hökümitining bu qétim 40 Uyghurgha ige chiqmay sükütte turuwélishidiki seweb zadi néme? sherqiy türkistan wexpisining sabiq re'isi, péshqedem pa'aliyetchi hamutxan göktürk ependi, bundaq bolushidiki sewebning xitayning türkiye bilen bolghan soda munasiwiti ikenlikini, ikki dölet otturisidiki soda munasiwiti kücheygenséri Uyghur mesiliside jimjitliq peyda boluwatqanliqini ilgiri sürdi.

“Kélechek” partiyesi 2019-yili 12-ayning 12-küni 23 yildin buyan türkiyeni idare qiliwatqan “Adalet we tereqqiyat” partiyesidin ayrilip chiqqan bir guruppa siyasetchiler teripidin qurulghan partiyedur. Bu partiye qurulghan kündin tartip köp qétim Uyghurlarning hazirqi éghir weziyitini otturigha qoyghan we türkiye hökümitini qattiq tenqid qilghan. “Lagér taqalsun” témisida imza yighish pa'aliyiti ötküzüp, 100 ming adem qol qoyghan matériyalni türkiye parlaménti kishilik hoquqi komitétigha tapshurup bergenidi. Exmet dawut'oghlu bolsa türkiye tashqi ishlar ministiri we türkiye bash ministiri qatarliq wezipilerni ötigende, ikki qétim Uyghur diyarini ziyaret qilghan idi.