Tayland hökümiti bashqa döletlerning Uyghurlarni qobul qilmaqchi bolghanliqi, emma xitayning “Öch élishi” din qorqqanliqini étirap qildi

27-Féwral 40 Uyghurni xitaygha qayturup bérip, ularni qobul qilidighan döletler chiqmighanliqi we Uyghurlarning “Öz ixtiyarliqi” bilen qaytqanliqini ilgiri sürüp kelgen tayland hökümiti, 5-mart bu bayanlirini özgertip, Uyghurlarni qobul qilishni xalaydighan döletlerning chiqqanliqi, emma hökümet béyjingning “Öch élishidin” qorqup ularni xitaygha qayturghanliqini étirap qilghan. Taylandning mu'awin tashqi ishlar ministiri rast chaléchan (Russ Chaleechan) charshenbe küni muxbirlargha, eger bu Uyghurlar bashqa döletlerge orunlashturulghan bolsa, buning béyjingning öch élishini keltürüp chiqirishi mumkinliki, shunga Uyghurlarning xitaygha qayturulushining taylandning menpe'etige xizmet qilidighanliqini éytqan. Taylandning mezkur mu'awin tashqi ishlar ministiri buni, ishenchlik menbeler 5-mart küni “Uyghurlarni qobul qilidighan dölet chiqmidi” déyishning toghra emesliki, amérika, kanada, awstraliye hökümetlirining bu Uyghurlarni qobul qilishni xalaydighanliqini bildürgen bolsimu, emma tayland hökümitining ulargha jawab bermigenlikini ashkarilishining arqisidin étirap qilghan.

Rast chaléchan buni étirap qilishning aldida, amérika tashqi ishlar ministirliqi radiyomizgha yazma bayanat bérip, amérika hökümitining “Bu aqiwettin saqlinish üchün tayland bilen köp yil hepileshken” liki, “Bir qétim (ularni) amérikagha orunlashturush teklipi sun'ghan” liqini élan qilghanidi. Rast chaléchan 5-mart élan qilghan bayanatida, Uyghurlarni qobul qilmaqchi bolghan döletlerning chiqqanliqini étirap qilghan bolsimu, biraq bu döletlerning ismini tilgha almighan. U: “Bezi döletler ularni qobul qilishni telep qildi, emma men buning bashqa döletlerge tesir qilmasliqi üchün, bu döletlerning ismini atimasliqni qarar qildim” dégen. Uning qarishiche, bu döletler Uyghurlarni qobul qilidighanliqini éytqan bolsimu, emma uninggha qet'iy bel baghlimighan. U, bir döletning ularni “Qobul qilishqa teyyar” ikenlikini bildürüshi, tayland üchün emeliy heriket dégenlik emeslikini éytqan.

Halbuki, bangkok hökümitining Uyghurlarni xitaygha qayturushini qattiq tenqid qilip kéliwatqan taylandtiki öktichi “Adilliq partiyesi” ning rehbiri, parlamént ezasi kannawé syubsang (Kannfvee Suebsang) ning körsitishiche, xitaymu bu Uyghurlarni xitaygha qayturushni telep qilip kelgen bolup, tayland, Uyghurlarni qobul qilishni xalaydighan döletlerni emes, belki xitayni tallighan. Kannawé syubsang 5-mart radiyomiz “Bénar xewerliri” ge mundaq dégen: “Shu qétimliq yighinda xitayningmu bu arzusi barliqi, taylandtin bu Uyghurlarni bashqa döletlerge orunlashturmasliqni, taylandning ularni xitaygha qayturushini telep qilghanliqi otturigha qoyuldi. Yeni bu, ular kelgen dölet bilen ularni orunlashturushni xalaydighan döletler arisidiki telep. Shu ehwalda, bu, hökümetning bérishi kérek bolghan bir siyasiy qarar boldi.”

Kannawé syubsangning bildürüshiche, u ötken yili 7-ayda, tayland tashqi ishlar ministirliqi bilen yighin achqaniken. U: “Yighinda, biz tashqi ishlar ministirliqi wekilliridin köchmenlerni tutup turush merkizidiki Uyghurlarning mesilisini hel qilish üchün herqandaq bir tirishchanliq bar-yoqliqini sorighan. Ular buni chet eller bilen muzakirilishiwatqanliqi, Uyghurlarni orunlashturushqa teyyar ikenlikini bildürgen üch dölet barliqini éytqanidi” dégen. Halbuki, tayland sotida Uyghur tutqunlirigha wakaletchi bolghan awstraliyede turushluq pa'aliyetchi bextiyar böre ependi 5-mart bu qétimqi ongushsizliq bilen axirlashqan Uyghur musapirlirini bashqa döletlerge orunlashturush urunushining perde arqisidiki bezi tirishchanliqlirini biz bilen ortaqlashti. Amérikaning taylandtiki Uyghurlarni amérikagha orunlashturush teklipi sabiq baydén hökümiti dewride sunulghan.

Bextiyar börening qeyt qilishiche, amérikaning taylandta turushluq elchixanisi Uyghur musapirlirining bu yil 14-féwral küni soti échilish aldida uninggha, “Eger Uyghurlar sotta qutulup chiqsa, amérika yenila ularni ekétishke teyyar” dégen.

Nöwette, tayland hökümiti özlirining 40 Uyghurni b d t mutexessisliri, gherb hökümetliri we kishilik hoquq teshkilatlirining ular xitaygha qayturulsa, ularning ten jazasi we mejburiy emgekni öz ichige alghan “Tolduruwalghusiz ziyankeshlikler” ge uchraydighanliqini agahlandurushigha qarimay xitaygha ötküzüp bergenlikini yenila aqlimaqta. Melum bolushiche, tayland mu'awin tashqi ishlar ministiri rast chaléchan bayanatida yene Uyghurlarni bashqa döletke orunlashturush tayland bilen xitay arisida ixtilap peyda bolushning aldini alalmaydighanliqi, shunga bashqa döletlerning Uyghurlarni orunlashturush teklipi “Ré'alliqqa uyghun emesliki” ni ilgiri sürgen. U bu ehwalda: “Tayland xitayning öch élishigha duch kélishi we buning nurghun taylandliqlarning turmushigha tesir körsitish mumkinchiliki bar idi” dégen. Uning körsitishiche, taylandning Uyghurlarni xitaygha qayturushi tayland üchün “Eng yaxshi tallash yoli” bolghan.

Amérikadiki “Xitay kishilik hoquq qoghdighuchisi teshkilati” ning qoshma diréktori sofiye richardson, bu weqe xitayning siyasiy panahliq tiligüchilerni qayturup kétish üchün qanchilik izchil hem qet'iylik bilen heriket qilidighanliqini körsetmekte.

Sofiye richardson mundaq deydu: “Biz buningdin xitay hökümitining buninggha oxshash kishilerni mejburiy qayturup kétish niyitining qanchilik izchil hem qet'iylikini köreleymiz. Bu hökümet, musapirlar we siyasiy panahliq tiligüchilerni basturushta intayin qet'iy bolup, uninggha nahayiti köp pul xejlimekte.”

Lékin sofiye ridardson yene, özlirining bu Uyghurlarning erkinlikke chiqishi üchün b d t apparatlirining hem hökümetlerning téximu keng hemkarliq élip bérip, tayland hökümitige téximu qattiq bésim qilishini kütkenlikini tekitlidi. Sofiye richardson: “Esli biz, bu kishilerning erkinliki üchün alaqidar b d t apparatliri we ularni qobul qilishni xalaydighan hökümetlerning birlikte téximu keng hemkarliq élip bérishini, ularning xitaygha qayturulushini emes, belki erkinlikke chiqishi üchün taylandqa téximu qattiq bésim qilishini körüshni ümid qilghan bolsaqmu, lékin bu undaq bolmidi” dep körsetti.

Tayland xitay sayahetchilirining asasliq kélidighan merkezlirining biri bolup, xitay sayahetchiliri taylandning sayahetchilik kirimining körünerlik miqdarini teshkil qilidu. Iqtisadiy hemkarliqni kücheytip, sayahetchilikni rawajlandurush, medeniyet alaqisini kéngeytip, “Köp tereplik ishenchi” ni ashurush, ötken ayda xitayda ziyarette bolup, shi jinpingning alahide kütüwélishigha érishken tayland bash ministiri shinawatraning ziyaritining küntertipidiki asasliq téma bolghanidi. Shinawatraning xitay ziyaritidin kéyin, taylandning 27-féwral 40 Uyghurni xitaygha qayturushining arqisidinla xitayning bayté dens guruhigha qarashliq tik-tok shirkiti, kelgüsi besh yilda taylandtiki sanliq melumat merkizining mulazimet qurulushigha 8 milyard 800 milyon dollar meblegh salidighanliqini jakarlighanidi.