“Tengri taghliridin erjiyés éteklirige köchüsh hékayiliri” namliq kitab istanbulda neshrdin chiqti

Istanbuldin ixtiyariy muxbirimiz arslan teyyarlidi
2023.11.27
tarimdin-kochush-01 “Tengri taghliridin erjiyés éteklirige köchüsh hékayiliri” namliq kitabning muqawisi
RFA/Arslan

Istanbulda yashawatqan Uyghur sha'ire nur'ela köktürk xanim yazghan “Tengri taghliridin erjiyés éteklirige köchüsh hékayiliri” namliq kitab istanbulda neshrdin chiqti.

Bu kitabta xitay zulumi sewebidin öz yurtlirini terk étishke mejbur bolghan Uyghurlarning 1961-yili Uyghur diyaridin afghanistan'gha köchüp barghan we kéyin 1965-yili afghanistandin türkiye köchüp bérip qeyseri shehirige orunlashturulghan Uyghurlarning köchüsh seperliri jeryanida béshidin ötken achchiq sergüzeshtliri bayan qilinidu.

“Töre dölet neshriyati” ning kitabxanisida “Tengri taghliridin erjiyés éteklirige köchüsh hékayiliri” namliq kitab toghrisida imza qoyush we söhbet yighini ötküzülüwatqan körünüsh, 2023-yili 25-noyabir, istanbul
“Töre dölet neshriyati” ning kitabxanisida “Tengri taghliridin erjiyés éteklirige köchüsh hékayiliri” namliq kitab toghrisida imza qoyush we söhbet yighini ötküzülüwatqan körünüsh, 2023-yili 25-noyabir, istanbul
RFA/Arslan

Türk tilida yézilghan bu kitab istanbuldiki “Türk dunyasi tetqiqatliri wexpi” teripidin neshrge teyyarlinip, “Töre dölet neshriyati” teripidin neshr qilin'ghan we istanbuldiki her qaysi kitabxanilargha sélin'ghan.

25-Noyabir shenbe küni “Töre dölet neshriyati” ning kitabxanisida bu kitab toghrisida imza qoyush we söhbet yighini ötküzüldi, bu söhbet yighinigha Uyghur we türk bolup köp sanda kishi qatnashti. Söhbet yighinida kitabning aptori nur'ela köktürk xanim söz qilip, bu kitabtiki asasiy mezmunlar toghrisida toxtaldi.

 Kéyin yene nur'ela köktürk xanimning yoldishi hamut köktürk söz qilip, özlirining eyni zamanda Uyghur diyaridin yolgha chiqip afghanistan'gha yollarda uchrighan qiyinchiliqlar kéyin türkiyege qandaq barghanliqi toghrisida toxtaldi.

Bu yighin'gha qatnashquchilarning köpinchisi bu kitabqa qiziqti we uni sétiwélip aptorgha imza qoydurdi.

“Töre dölet neshriyati” ning kitabxanisida “Tengri taghliridin erjiyés éteklirige köchüsh hékayiliri” namliq kitab toghrisida imza qoyush we söhbet yighini ötküzülüwatqan körünüsh, 2023-yili 25-noyabir, istanbul
“Töre dölet neshriyati” ning kitabxanisida “Tengri taghliridin erjiyés éteklirige köchüsh hékayiliri” namliq kitab toghrisida imza qoyush we söhbet yighini ötküzülüwatqan körünüsh, 2023-yili 25-noyabir, istanbul
RFA/Arslan

Biz bu kitab toghrisida toluq melumat élish üchün kitabning aptori nur'ela köktürk xanim bilen söhbet élip barduq. U bu kitabni dadisining wesiyitige bina'en yazghanliqini, bu kitabta, 1961-yili Uyghur diyarining yeken shehiridin xitay zulumidin qéchip chiqqanlarning seper jeryanida béshidin ötken sergüzeshtlirini ata-anisi we memet qasim jan türk qatarliq chonglarning aghzidin anglap yézip chiqqanliqini bildürdi.

Bu kitab ikki bölümdin terkib tapqan bolup, ikkinchi bölümide Uyghurlarning milliy medeniyet, örp-adetliri we Uyghur tili toghrisida melumatlar bérilgen.

 Nur'ela köktürk xanimning bildürüshiche, u, ata-anisi bilen birge karwan'gha qétilip yolgha chiqqan waqitta üch-töt yash etrapida iken.

1961-Yili Uyghur diyaridin afghanistan'gha barghan Uyghurlar bir ay ariliq bilen 5-ay-6-ay we 7-ayda üchke bölünüp yekendin yolgha chiqqan bolup, bularning sani er-ayal we kichik balilar bolup jem'iy 382 kishidin terkib tapqan iken. Ular karwan bolup arqa-arqidin afghanistan'gha kelgendin kéyin, kabulda chonglar öz'ara meslihetliship “Sherqiy türkistan muhajirlar jem'iyiti” namliq bir jem'iyet qurghan we bu jem'iyet namidin bir qanche döletning kabuldiki elchixanilirigha xet yézip panahliq telep qilghaniken.

Ular yene shu waqitta türkiyediki sherqiy türkistan lidérliridin muhemmed imin bughra, eysa yüsüp aliptékin qatarliqlar bilen alaqe qilghan iken, netijide 8 dölettin ularni qobul qilghan bolsimu ular türkiyege kétishni tallighan iken. Ular afghanistanda töt yil turup qalghandin kéyin türkiye jumhuriyiti ularni muqim muhajirlar qatarida qobul qilip, mexsus ayropilan bilen türkiyege élip kélip, qeyseri shehirige mexsus mehelle qurup öy sélip orunlashturghan iken.

Bu kitabta muhajiret yoligha qedem basqan Uyghurlardin teshkillen'gen karwanning seper jeryanida yollarni, tagh dawanlarni qandaq ashqanliqi, qandaq qiyinchiliqlargha duch kelgenliki tepsiliy yézilghan.

Nur'ela xanim mundaq dédi: “Bizning ewladlirimizmu wetenni untup qalmay, qeyerdin kelduq, wetende néme ishla yüz bériwatidu, bularni bilishi kérek, chünki dunyada eng xarlan'ghan, eng zarlan'ghan we qiyin ehwalda qalghan millet sherqiy türkistan millitidur, bizning millitimizdin bashqa bir millet bunchiwala eziyetke, bunchiwala zulumgha duchar bolup, bunchiwala uzun yil düshmenning qolida qélip qalghan emes, biz gheyret qilip yürek we bileklirimizni birleshtürgen küni xudayim buyrusa wetinimizni qolimizgha alimiz” .

“Töre dölet neshriyati” ning kitabxanisida “Tengri taghliridin erjiyés éteklirige köchüsh hékayiliri” namliq kitab toghrisida imza qoyush we söhbet yighini ötküzülüwatqan körünüsh, 2023-yili 25-noyabir, istanbul
“Töre dölet neshriyati” ning kitabxanisida “Tengri taghliridin erjiyés éteklirige köchüsh hékayiliri” namliq kitab toghrisida imza qoyush we söhbet yighini ötküzülüwatqan körünüsh, 2023-yili 25-noyabir, istanbul
RFA/Arslan

Biz yene bu kitab toghrisida köz-qarashlirini élish üchün bu kitabni neshr qildurghan “Töre dölet neshriyati” ning mes'uli, shundaqla “Milliy dölet géziti” ning bash tehriri berkan sözer ependi bilen söhbet élip barduq.

Berkan sözer ependi bu kitab toghrisida toxtilip mundaq dédi: “Ötmüshte oxshimighan waqitlirida sherqiy türkistandin türkiyege Uyghurlar köchüp keldi, yalghuz Uyghurlarla emes, dunyaning qeyiride bir türk béshigha bir ish kelgen bolsa, ana weten türkiyege köchüp kelgen ehwallar mewjut. Bu kitabtiki hékayiler eslide türkiyening türk dunyasi üchün ehmiyetke ige ikenlikini körsitidu. Sherqiy türkistan asaretke uchrighan türkler arisida eng köp zulumgha uchrighan, eng köp qiyinchiliqta qalghan yerlerdin birsi hésablinidu, bu kitabni men bek ehmiyetlik dep qaraymen, türkiyede tughulup chong bolghan we yaki yawropa tughulup chong bolghan sherqiy türkistanliq yashlar bu kitabni choqum oqup chiqishi kérek. Chünki Uyghur yashlar jughrapiye jehettin özlirining ana wetinidin yiraqta bolsimu qelb rishtining yéqin bolushi üchün bundaq kitablarni oqusa yaxshi dep qaraymen” .

Melumatlargha qarighanda, qeyseride hazir jem'iy 2000 etrapida Uyghur yashawatqan bolup, ular asasen 1965-yili afghanistan arqiliq köchüp kélip olturaqlashqan Uyghurlar we 2014-yilidin kéyin sherqiy-jenubiy asiya döletliri arqiliq kélip olturaqlashqan Uyghurlarni öz ichige alidiken.

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.