Доктор гүлмирә бәрдаш: “уйғур елидики тәбиий байлиқ записи хитайниң уйғур ирқий қирғинчилиқини күчәйтиштики муһим сәвәбтур”

Вашингтондин мухбиримиз шадийә тәйярлиди
2024.04.15
komur-kan-urumchi.jpg Хитай ширкәтлиригә һөддигә бериветилгән көмүркан. 2012-Йили 1-авғуст, үрүмчи.
AFP

Хитай һөкүмити өткән йилдин башлап, уйғур елидә енергийә ишләпчиқиришини өз ичигә алған “8 чоң кәспий ишләпчиқириш түри” ни йолға қойғаниди. Шуниңдин етибарән, хитайниң уйғур елидики тәбиий байлиқ мәнбәлирини талан-тараҗ қилиши техиму әвҗигә чиқиватқанлиқи мәлум болмақта. Болупму бу йил киргәндин буян, уйғур дияридики көмүр електир истансилириниң “ғәрбниң токини шәрққә йөткәш” линийәси арқилиқ йөткигән електир токи вә төмүрйол арқилиқ йөткигән хам көмүр миқдариниң шиддәтлик артиши буниң бир дәлилидур.

“тәңри тағ” ториниң өткән һәптидә бәргән хәвиридин қариғанда, бу йилниң март айлириғичә болған мәзгил ичидә, уйғур дияридин хитай өлкилиригә йолланған омуми ток миқдари 18 милярд 249 милйон киловатқа йәткән. Шундақла, бу мәзгил ичидә хитай өлкилиригә оттура һесаб билән һәр күни 304 милйон киловат ток йолланған. “шинҗаң гезити” ниң 5-апрелдики хәвиридә ейтилишичә, бу йилниң биринчи пәслидә хитайниң уйғур дияридин хитай өлкилиригә хам көмүр йөткишиму 70 пирсәнткә йеқин артқан. Йәни, охшаш бир вақитта хитай дөләтлик енергийә гуруһи “шинҗаң енергийә чәклик мәсулийәт ширкити” ниң бу үч ай ичидә бәш милйон 32 миң тонна көмүрни хитай өлкилиригә йөткигәнлики қәйт қилинған.

Мәлум болғинидәк, хитайниң уйғур елини өзиниң енергийә базисиға айландуруш пилани 2016-йилдин кейин иҗра қилинишқа башланған болуп, бу, хитайниң “йеңи дәврдики шинҗаңни идарә қилиш истратегийәси” ниң муһим һалқилириниң бири һесаблиниду. Ваһаләнки, хитай мустәмликичилириниң уйғур елини ишғал қилғандин буян, райондики тәбиий вә енергийә байлиқ мәнбәлирини талан-тараҗ қилишиниң күнсайин шиддәт билән ешиши мутәхәссисләрниң изчил диққәт қилидиған муһим нуқтилириниң биридур.

Японийәдә тәбиий җуғрапийә пәнлири бойичә докторлуқ алған, һазир түркийәдики истанбул айдин университети саяһәт бөлүминиң оқутқучиси болуп ишләватқан доктор гүлмирә бәрдаш бу һәқтә радийомизниң зияритини қобул қилди. Униң билдүрүшичә, тәбиий байлиқ бир дөләтниң гүллинишидики тәбиий капитал йәни дәсмайә болуп, булар асаслиқи йәр, су, қезилма байлиқ, килимат вә деңиз байлиқи қатарлиқлардин тәркиб тапиду. У, хитайниң дуняға хоҗа болуш чүшини әмәлгә ашуруш үчүн мол тәбиий вә енергийә байлиқ мәнбәлиригә игә болушни мәқсәт қиливатқанлиқини әскәртип бу һәқтики қаришини аңлармәнләр билән ортақлашти.

Гүлмирә бәрдаш ханим сөзидә йәнә, уйғур дияриниң җуғрапийәлик орни җәһәттин хитайниң сиясий, һәрбий вә сода қатарлиқ җәһәтләрдә ғәрбкә вә дуняға кеңийишидики муһим истратегийәлик түгүни, болупму хитайниң “бир бәлбағ бир қурулуши” ниң йүрики икәнликини тәкитләп өтти. У уйғур елидики қезилма байлиқларниң түри вә записи һәққидә тохтилип, бу тәбиий байлиқ мәнбәлири уларниң уйғур елини булаң-талаң қилиш вә уйғурларға зораванлиқ елип беришидики муһим бир амиллиқини илгири сүрди.

Японийәдики шизиока университети (Shizuoka University) инсаншунаслиқ вә иҗтимаий пәнләр факултетиниң пирофессори, моңғул тәтқиқатчи, моңғул тарихи бойичә мутәхәссис охнос чогту (яң хәййиң) әпәнди радийомиз зияритини қобул қилип пикир баян қилди. У хитай компартийәсиниң изчил һалда өзиниң нопуси көп болуштәк әвзәлликидин пайдилинип, “ғәрбий районни ечиш” шоари астида райондики йәрлик милләтләрниң территорийәсини вә тәбиий байлиқ мәнбәлирини игиләш билән бир вақитта, өзиниң йәрлик милләтләрни ассимилятсийә қилиш мәқситини ишқа ашуруш үчүн урунуп келиватқанлиқини тилға алди. Охнос чогту әпәнди нөвәттә хитайниң уйғур елидики тәбиий вә енергийә байлиқлирини талан-тараҗ қилишиниң ички ташқи сәвәблири һәққидә тохтилип мунуларни деди:

“хитайниң ичкири өлкилиридә електир енергийәси, көмүр кан вә ашлиқ мәнбәлири интайин йетәрсиз әһвалда туруватиду. Иқтисадий җәһәттинму киризисқа дуч келиватиду. Мәлум болғинидәк, хитай дәсләпки мәзгилләрдә ички моңғулдики байлиқларни булаң-талаң қилип түгәтти. Әмдиликтә болса өзиниң мәнпәәтини көзләп, шәрқий түркистандики барлиқ байлиқ мәнбәлирини сүмүрүшкә урунуватиду. Ташқи җәһәттин елип ейтқанда, хитай ‛бир бәлбағ бир йол қурулуши‚ да һазир қаримаққа оттура асия дөләтлири билән болған сода вә ташқи дипломатийә җәһәтләрдики мунасивәтләрни күчәйтиватқан болсиму, һалбуки, хитай компартийәси оттура асиядики өзбекистан, қазақистан, қирғизистан қатарлиқ дөләтләрниң шәрқий түркистандики уйғурларға һесдашлиқ қилип, уларға ярдәм қилишидин вә улар билән бирлишишидин әнсирәйду. Шу сәвәбтинму, хитай һөкүмити бир тәрәптин оттура асия дөләтлири билән болған сода алақисини күчәйтиш арқилиқ уларни өзигә болған беқинишини күчәйтсә, йәнә бир тәрәптин районни биңтүән арқилиқ назарәт қилиш вә контрол қилишни давамлиқ кеңәйтмәктә. Бу арқилиқ, районға болған сиясий, һәрбий вә иқтисадий җәһәтләрдики контроллуқини ашуруп, аталмиш өзиниң ‛ғәрбий районни гүлләндүрүш‚ тәк ‛бир чалмида икки пахтәк әмәс, техиму көп пахтәк соқуш‚ мәқситигә йетишни көзләватиду. ”

Гүлмирә бәрдаш ханим зиярәт давамида, хитайниң йеқинқи 10 йил мабәйнидә, әң еғир ток йетишмәслик киризисиға дуч кәлгәнликини вә буни һәл қилиш үчүн пүтүн хитайниң көмүр мәнбәсиниң %40 ни, шундақла нефит тәбиий газ мәнбәсиниң %22 ни игилигән уйғур диярини техиму тез вә еғир дәриҗидә кәң көләмлик талан-тараҗ қилишни күчәйткәнликини әскәртип өтти. У йәнә, хитай мустәмликисиниң уйғур елини ишғал қилғандин кейин хитайниң райондики көмүр кан, нефит ишләпчиқириш базилирини қурушни кеңәйтишкә мәркәзләштүрүш пиланини вә майтағ шәһиридики 3-номурлуқ нефит ишләпчиқириш қудуқини мисалға алди:

Гүлмирә бәрдаш ханимниң ейтишичә, хитай 1964-йилидин буян уйғур елидә атом бомбисини синақ қилиш вә пилансиз боз йәр ечип, районға мислисиз екологийәлик бузғунчилиқларни елип кәлгәндин башқа йәнә, уйғур елидә қезивелинған көмүр қатарлиқ йеқилғулардин пакиз електир енергийәсини хитай өлкилиригә тошуп, көйгән көмүрдин келип чиққан милйонларчә тон зәһәрлик маддиларни тәбиәткә қуюп бериватқанлиқини әскәртти. У хитайниң уйғур елидә қурған от електир истансилириниң хитай өлкилиригә қандақ шәкилдә елип берилидиғанлиқи вә қанчилик хитай аһалисини тәминләватқанлиқини чүшәндүрди:

Доктор гүлмирә бәрдашниң қәйт қилишичә, уйғур елидики ғайәт зор тәбиий байлиқлар, интайин мол енергийә мәнбәси шуниңдәк йәнә кәң земин хитайниң уйғурларға ирқий қирғинчилиқ қилишидики түп сәвәбтур. Чүнки, уйғурлар бу земинда әзәлдин көп санлиқ хәлқ болуп, өзиниң әркинликини қолға кәлтүрүш үчүн күрәш қилди. Уйғурларниң мундақ нопус үстүнлүки вә қаршилиқ һәм наразилиқ һәрикәтлири хитайниң бу байлиқларни халиғанчә ечишиға тосқунлуқ қилғаниди. Демәк хитай бу районни өзиниң байлиқ мәнбәси, енергийә базисиға айландурушни вә “бир бәлбағ бир йол қурулуши” ни күчәйтиш һәм техиму көп хитай нопусини йөткәп келип орунлаштуруп, уйғур нопусини аз санлиққа чүшүрүш һәм ассимилятсийә қилиш үчүн уйғурларға “ирқий қирғинчилиқ” сиясити йүргүзмәктә.

Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.