Amérika siyasiyonliri: “Uyghur qirghinchiliqi dawamliq bizning diqqitimizde bolghusi!”

Ikkinchi dunya urushidin buyanqi insaniyet tarixida eng qabahetlik sehipilerni wujudqa keltürüwatqan mudhish küchlerning biri kommunizm sistémisi bolup, amérika paytexti washin'gton shehiridiki “Kommunizm qurbanliri xatire fondi” del mushu qarangghu tarixni kishilerge eslitish meqsitide 1993-yili qurulghan. Mezkur fond jem'iyet qurulghanliqining 30 yilliq xatiriside chaqirilghan 2024-yilliq “10-Nöwetlik xitay munbiri” yighilishi her yildikidek kommunizmning insaniyet jem'iyitige qarshi némilerni qiliwatqanliqigha qarap chiqish bilen bashlandi.

25-Séntebir fond jem'iyetning pirézidénti andréw brémbérg (Andrew Bremberg) échilish murasimida söz qilip, xitay kompartiyesining jinayetlirini untumasliq, shuningdek dunyani bu jinayetlerning hésabini élishqa chaqirishning zörürlüki heqqide toxtaldi. Uning qarishiche, dunyadiki adaletni himaye qilghuchi barliq küchler dawamliq halda mushu yosunda amérika hökümitige we ammiwi yétekchilerge xitayning jinayetlirini eslitip turghandila andin bu xil hésab élish emelge éshishi mumkin. Undaq bolmighanda bu jinayetler ongayla untulup kétishi mumkin.

Youtube/Victims of Communism Memorial Foundation

Shuning bilen bu yilliq “Xitay munbiri” yighinining tunji meydan muhakimisi “Gülxan parangliri” témisidiki söhbet bilen bashlandi. Muhakime riyasetchisi, Uyghur diyaridiki lagérlarni tetqiq qilishta dunyaning étirapigha érishken mutexessis adriyan zénz söz élip, xitaydiki ötken 10 yilliq siyasiy tarixni qisqiche xulasilep chiqti. Uning pikriche, 2014-yili tunji meydan “Xitay munbiri” chaqirilghan bolup, del shu yili shi jinping resmiy yosunda xitaydiki aliy hoquqni qolgha alghan. Shu waqitta beziler uni xuddi dadisigha oxshash islahat yolida méngip, xitayni démokratiyege bashlaydu, dep ümid qilghan. Emma u 2014-yilidiki aliy rehberlikning mexpiy yighinida Uyghurlarni merkiziy téma qilghan “Döletning bixeterlikini mutleq emelge ashurush” yolidiki “Japaliq küresh” heqqide yolyoruq bergen. Ene shuning bilen Uyghur élidiki zor tutqun we “Qayta terbiyelesh merkizi” namidiki lagér sistémisining teyyarliq xizmiti bashlan'ghan.

Derweqe eyni waqitta Uyghurlar xitay dölitining bixeterliki üchün tehdit, dep qaralghanliqtin barliq siyasetler mushu nuqtini chiqish qilghan. Shuning bilen birge Uyghur élidiki kontrolluq tedbirliri qismen hadise süpitide qaralghan bolsa kéyinche Uyghur diyaridiki bu tedbirlerning we nazaret méxanizmining tedrijiy pütün xitay üchün sinaq bolghanliqi, emdilikte bolsa buning dunyagha kéngiyiwatqanliqi ashkarilan'ghan. Buning bilen doktor adriyan zénz birnechche yildin buyan dep kéliwatqan “Uyghur élidiki bu kontrolluq tedbirliri pütünley sinaq bolup, xitay kompartiyesi bu sinaqlardin toplighan tejribilirini téximu zor nishan'gha tetbiqlaydu” dégen hökümning toghra ikenliki ispatlan'ghan. Bolupmu xitay hökümiti shi jinpingning yétekchilikide barliq desmisini ishqa sélish bedilige dunyagha xoja bolushqa aldirawatqanda buning bir ghayet zor bir qimar boluwatqanliqimu ashkarilan'ghan.

 Xitayning barghanséri heddidin éshiwatqan zomigerliki amérika hökümiti we xelqining menpe'etige köpligen xirislarni peyda qiliwatqanda buninggha taqabil turush tedbirlirining biri qatarida 2023-yili yanwarda amérika awam palatasida “Amérika-xitay istratégiyelik riqabet pewqul'adde komitéti” tesis qilin'ghan idi. Bügünki muhakime yighinining tunji basquchi bolghan “Gülxan parangliri” ning eziz méhmanliridin mezkur komitétning re'isi jon mulinar (John Moolenaar) muzakiride del mushu mesile heqqide toxtilip, özlirining xitaydin kéliwatqan tehditlerni chekleshning deslepki qedimi süpitide “Tik-tokni men'i qilish” qatarliq bir qatar qanun layihelirini tonushturghanliqini alahide eskertti. Téximu muhimi hazir meyli démokratchilar bolsun yaki jumhuriyetchiler bolsun, her ikki partiyening ortaq halda “Xitay nöwette biz üchün tehdit” dégen ortaq qarashqa kelgenliki bu jehettiki bir zor ilgirilesh.

Xitaydin kéliwatqan tehditlerning yene biri hazir chégra halqighan basturush süpitide amérika tupriqigha yéyiliwatqan bolup, adriyan zénz bu mesile toghrisida amérika hökümitining pikrini soridi. Jon mulinar bu heqte toxtilip, amérika hökümiti yéqinqi mezgillerde keskin tedbir alghan “Xitay saqchi ponkitlirini taqash” herikitining bundin kéyinmu dawam qilidighanliqini alahide eskertti. Uning qarishiche, bu sahede bezi tosqunluqlarmu mewjut bolup, buning eng chongi xitayning izchil türde amérika iqtisadi bilen irmash-chirmash bolup ketkenliki hésablinidu. Eyni waqittiki soghuq urush mezgilide sowét ittipaqi iqtisadiy jehette amérika üchün chong tehdit bolalmighan. Emma hazir xitayning pütkül teminlesh zenjiride we amérika iqtisadiy sahesidiki mewjutluqi amérika üchün bir chong bash qétinchiliqi bolup qalghan. Yene bir yaqtin xitay hazir amérika ijra qiliwatqan jaza tedbirlirige qarshi ish körüp, özlirining mehsulatlirini méksika qatarliq jaylargha apirish hemde shu jaylarda ishlen'gen mehsulat siyaqida amérika bazirigha kirgüzüsh yolini tutqan. Bumu hazir bir chong mesile bolup qalghan.

 “Amérika-xitay istratégiyelik riqabet pewqul'adde komitéti” ning hey'et ezaliridin raja krishnamorsi (Raja Krishnamoorthi) bu ehwalning amérika tupriqida yashawatqan Uyghurlar üchünmu bir chong mesile boluwatqanliqini, xitay hökümitining “Uruq-tughqanlirini görüge élish” sheklide amérika tewesidiki Uyghurlarning awazini öchürüsh urunushining toxtap qalmighanliqini tilgha alghanda xitay türmisige qamalghan doxtur gülshen abbasni misal aldi. Shuningdek özlirining gülshen abbasni türmidin chiqirishqa oxshash tirishchanliqtin hergizmu waz kechmeydighanliqini bildürdi.

Xitayning Uyghur élidiki basturush tedbirlirini amérika hökümiti “Qirghinchiliq” dep atighan bolup, adriyan zénz amérika hökümitining mushundaq bir qarar élishining némidin dérek béridighanliqini soridi. Re'is mulinarning qarishiche, amérika hökümiti bu qilmishni “Qirghinchiliq” dep jakarlighanliqi üchün buninggha qarshi qanunlarni élan qilghan. Yene kélip xitay hazir eng chong teminlesh zenjiri bolush süpitide amérika teweside öz shirketliri arqiliq mejburiy emgek halqilirini kéngeytmekte. Buning üchün amérika hazir bar küchi bilen bu xil teminlesh zenjirige béqinmas bolushning amalini qiliwatidu. Ikkinchidin, xitay hökümiti hazirgha qeder Uyghurlarni qirghin qilghanliqini étirap qilmighan. Hetta xitayning amérika qoshma ishtatliridiki bash elchisimu buni inkar qilip “Uyghurlarning nopusi 1949-yilidikidin nechche hesse köpeydi” dep turuwalghan. Emma xitayning gherezlik halda Uyghurlarning tili, medeniyiti, kimliki qatarliqlarni yoqitiwatqanliqidek bu xil qirghinchiliqni, Uyghur tughut nisbitining qanche pirsent chüshüp ketkenlikidek ré'alliqni közde tutqan amérika hökümiti “Qirghinchiliq” heqqide qarar alghan. Bu qarar rawrus oylinish we muzakirining netijisi. Shunga kéyinki qétimliq hökümette kimning yétekchi bolushidin qet'iynezer amérika hökümitining bu qarari hemde buninggha munasiwetlik tedbirler izchil dawam qilidu. Bu mesilide ikki partiyening hemkarliqi we meydanida héchqandaq özgirish bolmaydu.

10-Nöwetlik “Xitay munbiri” ning kéyinki muhakime basquchlirida Uyghur élidiki mejburiy emgek, xitayni xelq'ara sistéma boyiche jawabkarliqqa tartish, gherb soda dunyasini xitayning bulghan'ghan soda pa'aliyitidin yiraqlashturush, Uyghur élidiki zulumlargha qarita xelq'ara méxanizmlar arqiliq chare qollinish qatarliq témilar muzakire qilindi.