G7 Döletliri tashqiy ishlar ministirliri Uyghurlar mesilisini hel qilishqa wede bergen

Muxbirimiz irade
2022.09.23
Share on WhatsApp
Share on WhatsApp
Béyjing-moskwa zomigerlikige qarshi kolléktip mudapi'e ittipaqi-NAIPTO ni quridighan peyt keldimu? Amérika prézidénti jaw bayden G7 neq meydandiki axbarat élan qilish yighinida sözlimekte. 2022-Yili 26-iyun, gérmaniye.
AP

Dunyadiki eng chong iqtisadiy gewdige wekillik qilidighan amérika, kanada, fransiye, gérmaniye, italiye, yaponiye, en'giliye qatarliq G7 döletlirining tashqiy ishlar ministirliri we yawropa ittipaqining alahide wekili birleshken döletler teshkilati omumiy kéngishi üchün nyu-york shehirige jem bolghanda, dunya weziyitige alaqidar jiddiy mesililerni muzakire qilghan.

22-Sintebir küni, G7 döletliri tashqiy ishlar ministirlirining yighinidin kéyin élan qilin'ghan resmiy bayanattin qarighanda, G7 döletliri dunya weziyitige jiddiy tesir körsitiwatqan 3 muhim mesile üstide noqtiliq sözleshken. Bu mesililer ukra'ina urushi, Uyghur mesilisi we teywen mesilisidin ibaret.

Bayanatning Uyghurlargha munasiwetlik qismida munular déyilgen: “G7 Döletliri b d t kishilik hoquq aliy komisssarliqi ishxanisining xitayning shinjang Uyghur aptonom rayonidiki kishilik hoquq weziyiti bahalan'ghan doklatning élan qilin'ghanliqini qarshi aldi. Ular shinjangdiki éghir kishilik hoquq depsendichilikidin qattiq endishe qildi hemde doklatning omumiy bahasigha-jümlidin xitayning qilmishlirining ‛xelq'araliq jinayetler, bolupmu insaniyetke qarshi jinayet‚ teshkil qilishi mumkinlikige alahide diqqet qildi.”

Bayanatta yene G7 döletlirining Uyghur mesiliside dawamliq hemkarlishidighanliqi tekitlinip munular déyilgen: “G7Döletliri bu mesilini herqaysi shérik döletler, puqralar jem'iyiti we xelq'ara jem'iyet bilen birlikte dawamliq hel qilishqa wede berdi. Ular kishilik hoquq aliy komissarliqi élan qilghan doklattin kéyin, b d t ning heriketke ötüshining muhimliqini tekitleshti. G7 Döletliri xitayni öz qanunliri we özliri qol qoyghan xelq'ara qanunlar boyiche kishilik hoquqqa toluq hörmet qilishqa chaqiridu.”

“Xitayda kishilik hoquqni qoghdash” (CHRD) namliq kishilik hoquq orginining tetqiqat we pa'aliyet maslashturghuchisi wilyam ni (William Nee) ning qarishiche, G7 döletlirining bu inkasi b d t kishilik hoquq aliy komissarliqi ishxanisining doklatining qanchilik muhimliqini körsitip béridiken.

U mundaq deydu: “Aldi bilen G7 döletlirining bu inkasi kishilik hoquq aliy komissarliqining doklatining qanchilik muhimliqini körsitip béridu. Chünki bu doklat b d t diki intayin nopuzluq doklat bolup, xelq'ara jem'iyetning rayonda boluwatqanlarni chüshinishi, bolupmu insaniyetke qarshi jinayet yüz bériwatqan bolushi mumkinlikini chüshinishige yol achti. Bu doklat arqiliq xelq'ara jem'iyet b d t ge heriketke ötüsh heqqide bésim qilalaydu. Shunga, G7 ning inkasi doklatning qanchilik muhimliqini, néme üchün kishilik hoquq pa'aliyetchilirining bu doklatni chiqirish üchün yillarche chaqiriq qilghanliqini chüshendürüp béridu. Yene bir yaqtin, bu bayanatta Uyghur mesilisining teywen bilen birlikte tilgha élin'ghanliqi, Uyghur mesilsining G7 döletlirining xitay bilen bolghan munasiwitidiki muhim mesilining biri ikenlikini körsitip béridu.”

Dunya Uyghur qurultiyining re'isi dolqun eysa radiyomizgha qilghan sözide, bu bayanat dunya siyasitige muhim tesir körsitidighan döletlerning Uyghurlargha qaritiliwatqan irqiy qirghinchiliqni toluq chüshinip yétiwatqanliqini körsitip béridu, dédi. U sözide “Dunyaning iqtisadiy we siyasiy tereqqiyatigha tesir körsitidighan bu 7 dölet tashqiy ishlar ministirlirining hazir pütün dunya diqqet qiliwatqan ukra'ina urushi bilen birlikte Uyghur mesilisini tilgha élishi bizni nahayiti ümidlendüridu. Ularning b d t élan qilghan doklattin yolgha chiqip, bundaq bir bayanat bérishi tarixiy ehmiyetke ige bir weqedur. Biz doklat élan qilin'ghandin béri herqaysi döletlerni emdi quruq bayanat bermey, heriketke ötüshke chaqirduq. Biz G7 ning bayanatining bu heriketning bashlinishi bolushini ümid qilimiz we bu döletlerge minnetdarliqimizni bildürimiz.”

Mezkur bayanatta G7 döletlirining rusiye we xitay heqqidiki meydani otturigha qoyulghan. Bayanatta aldi bilen rusiyening ukra'inagha qaratqan tajawuzchiliq urushi qattiq eyiblen'gen, shundaqla bu urushning dunyaning siyasiy muqimliqi, énirgiye we ashliq muqimliqigha keltürüwatqan tehditliri sherhiylep ötülgen.

Andin G7 döletlirining xitayning teywen boghuzidiki tehditi tilgha élinip, G7 döletlirining teywen boghuzi halitining bir tereplik, mejburiy halda özgertilishige qarshi turudighanliqi tekitlen'gen.

Arqidinla bayanattta, G7 döletlirining Uyghurlarning kishilik hoquq weziyiti heqqidiki yuqirida tilgha élin'ghan bahaliri otturigha qoyulghan.

Wilyam ni ependi, G7 döletlirining Uyghurlarning weziyitini hazir chongqur chüshinip yetkenlikini, shunga ularning b d t da türtkilik rol oynishi kéreklikini éytti. U mundaq dédi: “B d t kishilik hoquq aliy komissarliqining doklati 7-séntebir küni élan qilin'ghandin kéyin, b d t mutexessiliri bu doklattiki bayqashlargha asasen bir bayanat élan qilip élishqa tégishlik qedemlerni sherhiylep chiqqan idi. Ular b d t kishilik hoquq kéngishide bu heqte alahide yighin chaqirilishi kéreklikini, mutexesssiler guruppisining bu yighinda xitayning kishilik hoquq xatirisi heqqide doklat bérishi lazimliqini, b d t omumiy kéngishi yaki bash katip teripidin xitay mesililiri boyiche mexsus bir hey'et teyinlinishi lazimliqini otturigha qoyghan. Menche, G7 döletliri emdi mana bu teleplerning emeliylishishi üchün, b d t gha bésim qilishi kérek.”

U yene mundaq dédi: “Elwette, bu bayanat G7 döletlirining Uyghurlarning weziyitini intayin chongqur chüshen'genlikini körsitip béridu. Emdiki so'al ularning qanchilik heriket qilidighanliqida. Hazir ukra'ina kirizisi bek jiddiyliship kétiwatidu, shunga bu döletlerning diqqiti köprek shuninggha merkezliship qéliwatidu. Emma shundaqtimu xitayning bu nöwet rusiyeni astirttin qollishi we uning bilen bolghan chongqur hemkarliqi, G7 döletlirining xitay heqqidiki köz qarishini tüptin özgertti, dep qaraymen.”

Türkiye hajettepe unwérsitétining oqutquchisi, sitratégiye mutexessisi doktor erkin ekrem ependining qarishiche, G7 döletliri tashqiy ishlar ministirlirining yighinda muzakire qilghan eng muhim 3 mesilining birining Uyghur mesilisi bolushi, bu döletlerning Uyghurlar yoluquwatqan insaniyetke qarshi jinayetni hel qilish we bu mesilide xitaygha qarshi bir qararname maqullash iradisini körsitip béridiken.

Derweqe, hazir b d t kishilik hoquq kéngishining 51-nöwetlik yighini nöwette démokratik gherb döletliri bilen xitay we uning qollighuchilirining Uyghur mesilisidiki keskin jeng meydanigha aylanmaqta. Xitay b d t kishilik hoquq kéngishide, Uyghur mesilisi boyiche xitaygha qarshi musteqil tekshürüsh komitéti qurush teklipini öz ichige alghan herqandaq bir qarar chiqishining aldini élishqa qattiq küchimekte.

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.