Елиша визел: “уйғур қирғинчилиқи һәққидә сөз қилиштин мәңгү тохтимаймиз! ”

Вашингтондин мухбиримиз әзиз вә җүмә тәйярлиди
2024.04.22
Elisha-Wiesel “елий визел фонди” җәмийәтниң һазирқи рәиси елиша визел (Elisha Wiesel) “уйғур қирғинчилиқини бузуш” темисидики муһакимә йиғинида сөзләватқан көрүнүш, 2024-йили 16-апрел, ню-йорк
Әркин асия радийоси: әзиз

1986-Йили нобел тинчлиқ мукапатиға еришкүчи елий визел (Elie Wiesel) “йәһудий зор қирғинчилиқи” дин аман қалғучи сүпитидә шу йили қуруп чиққан “елий визел фонди” йиллардин буян дуня миқясида кишилик һоқуқ дәпсәндичилики вә қирғинчилиққа қарши күрәшниң авангарти болуп кәлмәктә. 2024-Йили 17- вә 18-апрел күнлири ню-йорк шәһиридә чақирилған “уйғур қирғинчилиқини бузуш” темисидики илмий муһакимә йиғиниму әнә шу хил қоллашниң бир мисали сүпитидә вуҗудқа чиқти. Мәзкур фонд җәмийәтниң һазирқи рәиси елиша визел (Elisha Wiesel) әпәнди 17-апрел күни радийомизниң мәхсус зияритини қобул қилип, бу саһәгә аит бир қисим қарашлирини биз билән ортақлашти.

Мухбир: көп рәһмәт, визел әпәнди! алаһидә вақит чиқирип зияритимизни қобул қилғанлиқиңиздин миннәтдармиз. Биз йиллардин буян “елий визел фонди” ниң уйғур давасини охшимиған шәкилләрдә қоллап келиватқанлиқиға шаһид болдуқ. Силәрниң мушундақ қилишиңларға немә түрткә болуватиду?

Елиша визел: бу әмәлийәттә мәрһум атамни әслитидиған бир соал болди. Атам һәрқачан “ярдәмгә моһтаҗ болғучиларға әң зор дәриҗидә лазим болидиғини башқиларниң улар билән бир сәптә туруши” дәйтти. Чүнки бу һал зиянкәшликниң қурбанлири дуч келидиған тәнһалиқ туйғусини азрақ болсиму йәңгиллитишкә қадир болалайтти. Йәнә келип атам һечқачан бу хил күрәшләрдин қорқуп қалмайтти. У һаят мусаписидә көплигән залим мустәбитләргә қарши күрәш қилишни талливалған. Җүмлидин боснийә мусулманлириға қарита инсаний муамилә қилиниши үчүн көп тиришқан. Кейин у нәччә он йиллап совет иттипақи билән күрәшти, җүмлидин совет йәһудийлириниң көчмән болуп башқа җайларға кетиши яки уларниң совет тәвәсидә йәһудийчә турмуш вә әнәнилирини давам қилдуруши үчүн җиқ күч чиқарди. Әмма у шунчә қудрәтлик муштумзор болған совет иттипақидин қорқуп қалмиған. Бүгүн болса биз бу қиммәт қарашлиридин һәмбәһирлиниш билән биргә уйғурларға немиләрниң болуватқанлиқидин хәвәрдар болдуқ. Бу ишлардин хәвәрдар болғаникәнмиз, әмди буни билмәйдикәнмиз, дейәлмәймиз. Биз хитай компартийәсидин қорқуп қалмаймиз. Чүнки уларниң қиливатқанлири хата болғанлиқи үчүн биз бу ишларға қарап туралмаймиз. Әгәр биз дуня хәлқиниң, болупму америка хәлқиниң бу ишларни көрүп йетишигә бир кишилик һәссә қошалисақ у һалда мушу хилдики паалийәтләр арқилиқ мәрһум атамниң хатирисигә шәрәп қучқан болимиз.

Мухбир: көп рәһмәт. Хитай һөкүмити садир қиливатқан зулумларни аңлитиш саһәсидә силәрниң тәшкилатиңлар қандақ қийинчилиқларға дуч келиватиду? болупму һазирқи уйғур қирғинчилиқида бу әһвал қандақ болуватиду?

Елиша визел: биз уйғурлар үчүн иш қилиш җәрянида асаслиқи икки хил мүшкүлатқа дуч келиватимиз. Буниң бири, хитай һөкүмити учурларни қамал қилишта өз хизмитини бәкму көңүлдикидәк давам қилдуруватиду. Улар җаза лагерлири һәққидики сүрәтләрниң сиртқа чиқип кетишини, уйғур дияридики кишиләрниң чәт әлләрдики туғқанлири билән алақидә болушини, җүмлидин район һәққидики һәрқандақ хәвәрниң ташқириға йәткүзүлүшини қаттиқ тәқиб қилип келиватиду. Әгәр ғәрб ахбарат васитилири бу һәқтики тәпсилий учурларға игә болалмиса, улар тәбиий һалда бу ишларни хәвәр қилиштин тохтап қалиду. Шуниң билән бу ишлар “йепиқ қазан йепиқ һаләттә” дегәндәк болуп қалиду. Дәл шундақ болғанлиқи үчүн доктор адриян зензға охшаш тәтқиқатчиларниң болғанлиқини бизниң тәлийимиз, десәкму болиду. Чүнки улар ашкара болуп кәткән мәхпий һөҗҗәтләрни шәрһләп уларниң немиләрдин дерәк беридиғанлиқини бизгә җанлиқ тәсвирләп бәрди. Иккинчи бир мүшкүлат болса хәлқара чолпанларниң диққитини бу ишқа җәлп қилалмаслиқта ипадиләнмәктә. Суданда яки дарфорда җинайәтләр садир болғанда бир қисим чолпанлар бу мәсилигә қарита диққәттә болди. Әмма буниң бәдилигә уларниң кейинки кинолири суданда яки дарфорда қоюлмиди; уларниң милйонларчә аяғлири бу җайларда сетилмиди. Әмма хитай буниңға охшимайду. Хитай дунядики әң чоң базар. Ундақ болмиғандиму уни һечболмиғанда дунядики иккинчи чоң базар, дейишкә болиду. Бу чоң базар чолпанларниң янчуқидики долларға ғайәт зор дәриҗидә тәсир көрситидиған болғачқа бу һал бизни бәкла қийнаватиду.

Мухбир: мәсилән елип ейтсақ, түнүгүнки көргәзмә паалийити наһайити рәңдар вә мәнилик өтти. Бүгүнки йиғин үстәллириму аҗайип лайиһәлинипту. Мушу хилдики паалийәтләр арқилиқ силәр қандақ бир нишанға йәтмәкчи болуватисиләр?

Елиша визел: мән үчүн елип ейтқанда, көргәзмигә қошуп мушундақ бир илмий муһакимә йиғинини уюштуруш әмәлийәттә бу һәқтики учурларни ташқи дуняға йоллашниң йеңи бир йолини тапқанлиқтур. Чүнки бу һәқтики учурларни йоллаш һечқачан һазирқидәк муһим болуп бақмиған. Йәнә келип кишиләрниң диққити һазир башқа ишларға бурулуп кетиватиду. Әгәр сиз уларниң диққитини әқлий телефондин бирнәччә секунт қачуруп қойсиңиз уларни пүтүнләй қолдин чиқирип қойған болисиз һәмдә улар тезла кейинки мавзуға өтүп кетиду. Шуңа түнүгүн кәчқурунқи көргәзмә маһийәттә пүтүнләй йеңичә шәкилдә уйғур давасини чүшәндүрүш болди. Шуңа буниң һөддисидин чиқалайдиған бир сәнәткарни тепиш бәкму муһим болуп қалған иди. Тәлийимизгә крис сойка (Chris Soyka) бу көргәзмини бәкму қалтис лайиһәләп чиқти. Түнүгүн ахшамқи көргәзминиң мәқсити ахбарат васитилириниң диққитини қозғаш болған болса, бу икки күнлүк илмий муһакимә йиғини арқилиқ қандақ қилғанда кишиләрниң диққитини қозғиғили болиду, қандақ қилғанда бу ишларни яхши тәшкиллигили болиду, ким билән иттипақлашқили болиду, алди билән қилишқа тегишлик ишлар қайси, қандақ тосқунлуқлар мәвҗут болуватиду, ким ярдәм қилалайду, биз ким билән һәмкарлишип немә қилалаймиз, дегәндәк бир қатар соалларға җаваб издәймиз. Уйғурлар вә йәһудийлар охшашла өз һекайимизни сөзләшкә моһтаҗмиз. Йәнә келип бу һал һазир уйғур җамаити үчүн өз қийинчилиқлирини һәл қилиш вә алға қарап йәнә бир қәдәм елиштики муһим бир мәзгил. Биз һазир ярдәмгә кәлдуқ, шуниңдәк өзимизниң уларға иттипақдаш икәнликимизни намаян қилдуқ. Һазир бу җәһәттики һәмкарлиқни алға сүрүш үчүн бу һәқтики садаларни йүксәлдүрүшимиз бәкму муһим.

Мухбир: түнүгүн кәчқурунқи ечилиш нутқида сиз “җаза лагери” дегән аталғуни қолландиңиз һәмдә немә үчүн мушундақ бир аталғуни ишләткәнликиңиз һәққидә чүшәнчә бәрдиңиз. Биз болсақ қирғинчилиқ һәққидә сөзлишиватимиз. “елий визел фонди” қирғинчилиқни қандақ шәрһләйду?

Елий визел: ядимда қелишичә “қирғинчилиқ” ибарисини рафаел ләмкин (Raphael Lemkin) тунҗи болуп иккинчи дуня урушидин узун өтмәй оттуриға қойған. Униңда бир милләтни ғәрәзлик һалда йоқ қилишниң қирғинчилиқ болидиғанлиқи тәкитләнгән. Силәр һазир дәл мушу хил йоқитишқа дуч келиватисиләр. ялғуз мушула әмәс. Түнүгүн кәчқурун биз лагер шаһиди (зумрәт давут) ниң ағзидин мәҗбурий туғалмас қиливетиш һәққидики ишларни аңлидуқ. “песах” (Pesach) байрими йеқинлап келиватқан мушу күнләрдә биз мисирдики йәһудийларниң әйни вақитта фирәвинниң зулмидин қачқанлиқини әслисәкла купайә қилиду. Әйни вақитта фирәвин йәһудийларни бастурушта уларниң туғут нисбитини чәкләш усулини қолланған. Һазир болса хитай һөкүмити уйғурларни қирғин қилишта дәл мушу усулни ишқа селип, уларниң туғулуш нисбитини чәкләватиду. Йәнә бир яқтин уйғурларға хас әнәниләрни йоқитиш вә уларниң давам қилинмаслиқиға назарәт қилиш үчүн уларниң аилисигә башқа милләт кишилирини мәҗбурий орунлаштуруп қоюватиду. Буларниң һәммиси қирғинчилиқниң тәбиригә толуқ чүшидиған һадисиләрдур. Пакит шуки, һазир бу чариләр ишқа яраватиду, уйғурларниң туғут нисбити зор дәриҗидә төвәнләватиду. Шуңа буларниң һәммисила қирғинчилиқниң тәбирлиридин һесаблиниду.

Мухбир: көп рәһмәт! өткән йили силәрниң тәшкилатиңлар үч уйғур тәшкилатиға иқтисадий җәһәттин ярдәм бәрди. Бу тәшкилатларму буни хушаллиқ билән қобул қилди. Уйғурларни қоллаш җәһәттә фонд җәмийәтниң қандақ узун мәзгиллик нишани вә истратегийәси бар, дәп қарайсиз?

Елиша визел: мениңчә, буни һәмкарлиқниң башлиниши, дәп қараш мумкин. Бу һәқтә кейинки қәдәмлик мәбләғ билән тәминләш мәсилисидә қандақ пиланларниң барлиқини мән билмәймән. Биз бүгүн териған уруқларниң кәлгүсидә қандақ майсилардин болуп йетилип чиқишини, улардин қандақ идийәләрниң вуҗудқа келишини көргүмиз бар. Шу вақитта биз һәмкарлашқучилар билән робиро олтуруп кейинки қәдәмдә немиләрни қилиш һәққидә сөзлишимиз. Бу бәлким алди-кәйни болуп бирнәччә қетим давам қилиши мумкин. Мундақчә ейтқанда бу бир тәдриҗий илгириләш җәряни болиду. Буни әмәлгә ашуруш үчүн “елий визел фонди” бу қурулушқа мәбләғ, вақит вә зеһний қуввитини сәрп қилған бирдинбир ташқи гуруппа болалмайду. Буниң үчүн биз башқа һәмкарлашқучиларни бу ишқа җәлп қилишимиз зөрүр. Бу болса кейинки йилларда биз қилмақчи болуватқан асаслиқ ишларниң бири һесаблиниду.

Мухбир: ахирида қирғинчилиқ һәққидә бир соал соривалсам, дәймән. 2017-Йилидин буян хәлқара ахбаратта уйғур қирғинчилиқи әң җәлпкар хәвәрләрдин болуп кәлгән иди. Әмма һазир бу ишлар муһим хәвәрләрдин болмай қеливатиду. У җайдики уйғурларму үмидсизликкә муптила болуватиду. Мушундақ әһвалда ташқи дунядин үмид күтүватқан ашу мәзлум хәлққә немиләрни дегүңиз бар?

Елиша визел: атам әң яхши көридиған һәмдә көп қетим бизгә ейтип беридиған һекайиләрниң бири шу иди: униңда бир данишмән яки адил зат (йәни лут пәйғәмбәр) болуп, бу ишларниң содомда йүз бәргәнлики “инҗил” да тилға елиниду. Униңда ейтилишичә, бу шәһәрниң аһалиси өзлириниң қәбиһ гунаһлири үчүн вәйран қилинған. Ашу данишмән көп қетимлап шәһәр аһалисигә “силәрниң қиливатқанлириңлар толиму қәбиһ қилмиштур! ” дәйду. Әмма шәһәрдикиләр уни мазақ қилиду, һақарәтләйду, уни дөшкәләйду яки униңға попоза қилип нәсиһәтчиликтин ваз кечишни тәрғиб қилиду. Шундақла униңға қарап “көрмидиңму? бу җайда сениң гепиңгә қулақ салидиған һечким йоқ! ” дәйду. Әмма қиссәниң ахирида ашу данишмән “бир заманда кишиләр қилишқа тегишлик тоғра иш шу болғанки, мән уларниң мән дегәндәк қилишини үмид қилған идим. Әмма һазир шуни тонуп йәттимки, мән җәзмән өзүм үчүн болсиму өзүм ейтқандәк қилишим һәмдә бу ишлар тоғрисида бар авазим билән вәзханлиқ қилишим керәк. Болмиса мәнму ашу зиян тартқучиларниң қатарида болуп қалимән” дәйду. Шуңа бу һекмәткә ишинидиғанлар үмидсизлик ичидә болушимиздин қәтийнәзәр һечкимниң қулақ салмайватқанлиқини билгән һаләттиму бу һәқтә сөз қилиштин тохтап қалмаслиқимиз лазим.

Мухбир: көп рәһмәт!

Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.