Мутәхәссис тон зван "уйғур сот коллегийәси" ниң 3-қетимлиқ испат аңлаш йиғинида "ирқий қирғинчилиқ" ниң тарихий вә иҗтимаий қатлимини шәрһийлигән

Мухбиримиз ирадә
2021-11-29
Share
"уйғур сот коллегийәси" ниң баш сотчиси, атақлиқ адвокат сир җефрей найис(Sir Geoffrey Nice) әпәнди сөзлимәктә. 2021-Йили 11-сентәбир, лондон.
Photo: RFA

"уйғур сот коллигийәси" 27-ноябир күни йәнә икки нәпәр гуваһчиниң испатини аңлап чиққан. 3-Қетимлиқ испат аңлаш йиғинида гуваһлиқ бәргүчиләрниң бири голландийәлик ирқий қирғинчилиқ мутәхәссиси доктор тон зван болуп, у аместердам университетиниң җәмийәтшунаслиқ вә ирқий қирғинчилиқ тәтқиқати бойичә пенсийәгә чиққан дотсенти болуп, униң бу саһәдә елан қилған бир қанчә муһим китаблири бар икән.

У өзиниң бүгүнки асаслиқ сөз темисиниң бирләшкән дөләтләр тәшкилати тәрипидин "ирқий қирғинчилиқ" дегән бу аталғуға берилгән тәбир һәққидә болидиғанлиқи, униңдин сирт уни техиму кәң тарих вә җәмийәтшунаслиқ ноқтисидин чүшәндүридиғанлиқини ейтқан.

У ирқий қирғинчилиқниң "кәң көләмлик, тәшкиллик, системилиқ зиянкәшлик қилиш вә йоқитиш җәряни икәнлики вә униң дөләтниң сиясити вә паалийәтлири билән оттуриға чиқидиған" вә "дөләт җинайити" дәп атилидиған җәрян икәнликини ейтқан.

Тон зван әпәнди ирқий қирғинчилиқниң адәттә 3 қатлими болидиғанлиқини ейтип мундақ дегән: "бу үч қатлам адәттә ирқий қирғинчилиқни бәлгиләйдиған вә қозғитидиған юқири дәриҗилик рәһбәрлик гурупписи, андин бу пиланниң җәрянлирини тәпсилий пиланлаш, маслаштуруш вә тәшкилләш билән шуғуллинидиған оттура қатлам рәһбәрләр вә ахирида ирқий қирғинчилиқниң әң рәзил җәрянлирини иҗра қилидиған төвән қатламдики йәрлик вә районлуқ әмәлдарлар, қоманданлар, әскәрләр вә башқилардин тәркәб тапиду. Бир-биригә бағланған бу кишиләрниң һәммиси ирқий қирғинчилиқниң охшимиған фонкитсйәлирини орундайду."

Тон зван сөзидә йәнә ирқий қирғинчилиқниң бир кечидила пәйда болмайдиғанлиқи, йәни униң зиянкәшликкә учриғучи гуруппиға болған коллектип өчмәнлик асасида тәрәққий қилидиғанлиқи, бу өчмәнликниң дөләт рәһбәрлики вә нопусниң бәлгилик бир қисмида охшаш мәвҗутлуқини әскәрткән. У болупму ирқий қирғинчилиқни байқашта муддиани испатлаштин бәкрәк йүргүзүлүватқан һәрикәтләр вә униң юқирида дейилгән 3 қатлимиға алаһидә диққәт қилиниш керәкликини ейтқан. Чүнки униң қаришичә, нийәтни испатлаш интайин қейин болуп, адәттә уни наһайити асанла инкар қилғили болидикән.

Тон зван әпәнди ирқий қирғинчилиқниң нуқул бир хилла алаһидилики болмайдиғанлиқини, униң нурғун шәкиллири, пәрқлиқ алаһидиликлири болидиғанлиқини чүшәндүргән вә буниңға әйни чағдики йәһудий қирғинчилиқидин өрнәк берип, мундақ дегән:

"мәислән, нопус қурулуши нишанлиқ гуруппиларға һуҗум қилишниң бир йоли болған. Мәсилән, полшада йүз бәргәндәк әйни чағда нурғун полшалиқлар вә йәһудийлар полшаниң ғәрбидики юрт-маканлиридин қоғлап чиқирилған, уларниң орниға германлар йөткәп келингән. Германлар уларниң өйлирини, йәр-җайлирини тартивалған. Әмма йәнә бир башқа мисалға қарисиңиз, нурғун кишиләрниң бир йәргә топланғанлиқи, һоқуқидин, әркинликидин мәһрум қилинғанлиқи вә ахирида өлтүрүлгәнликини көрисиз. Йәни бу охшимиған сиясәтләр адәттә давамлиқ биллә болиду. Мундақчә ейтқанда, ирқий қирғинчилиқни шәкилләндүридиған нишанларниң бирикмиси һәққидә очуқ пикир йоқ. Ирқий қирғинчилиқ җәряниниң мурәккәпликидин һәргизму һәйран қалмаслиқиңиз керәк."

Тон зван әпәнди буни чүшәндүрүп йәнә мундақ дегән: "йәһудий қирғинчилиқиға қарайдиған болсақ, әйни чағда натсестлар тәрипидин ишғал қилинған яки қилинмиған 16 дөләттики йәһудийларниң қисмәтлири бир-биридин интайин пәрқлиқ. Уларға зиянкәшлик қилишниң усуллири вә сиясәтлири наһайити пәрқлиқ болған. Адәттә кишиләр йәһудий ирқий қирғинчилиқи тилға елинғанда, пәқәт зәһәрлик газ өйлиринила есигә алиду. Әмма бу уларға қилинған зиянкәшликниң пәқәтла бир түри. Уларниң нурғунлири охшимиған усулларда, бәзилири өйлиригә йеқин җайларда, өз юртида зиянкәшликкә учриған. Бир-биридин түптин пәрқлинидиған зиянкәшлик вастилирини көргәндә һәйран қалмаслиқимиз керәк."

Тон зван әпәнди гуваһлиқида тохталған йәнә бир муһим ноқта болса, зиянкәшлик қилғучиларниң, йәни зиянкәшлик қилғучи реҗимниң әсла нийәт-мәқситини ашкарилимайдиғанлиқи вә уни йошуруш үчүн ахириғичә ялғанни ойдуруп чиқиридиғанлиқи болған. У бу һәқтә мунуларни деди:

"адәттә җинайәтчи һакимийәт амалниң баричә авам алдида қиливатқан ишлирини инкар қилиду, шундақла тәшвиқат арқилиқ уни пәрдазлайду. ялғанчилиқ қилип, кишиләрни алдайду. Мәсилән, әйни чағда голландийә йәһудийлири йөткәп елип меңилғанда, улар өзлириниң пәқәт шималға герман сақчилириниң башқурушида ишлигили маңғанлиқиға чин қәлбидин ишәнгән. Һечқайсиси өзлириниң икки-үч саәттин кейин оссивитс, собибор қатарлиқ җаза лагерлириға йетип барғанда өлтүрүлидиғанлиқини ойлапму бақмиған. Зиянкәшликкә учриғучиларни, җүмлидин нишанға елинған топлуқни алдаш, йүз бәргән һәммә ирқий қирғинчилиқниң интайин муһим бир парчиси болуп кәлгән."

У йәнә мунуларни дегән: "топлуқни алдашниң башқа сәвәблири болуш билән биргә униң әң муһим сәвәби, зиянкәшликкә учриғучиларни һаң-таң қалдуруп, немә болғинини аңқирип болғучә, уларни қараңғулуққа мәһкум қилип болуштин ибарәт. Мана шу сәвәбтин йүз бериватқанлар һәққидә һекайә тоқуш зиянкәшлик қилғучилар вә зиянкәшлик қилғучи реҗим тәрипидин даим қоллинилған бир усул. Йәнә бир җәһәттин қариған вақтиңизда, бу һәм зиянкәшлик қилғучиларниң өзиниму ишәндүрүшни вә өзлириниң немә қиливатқинини билмәслики үчүнму қоллинилған болуши мумкин."

У бу сөзигә чүшәнчә берип, ирқий қирғинчилиқ җәрянидин орун алған кишиләрниң адәттә шу вақитниң өзидә бир пүтүн системлиқ җәрянни көрәлмәйдиғанлиқини, өзини "вәзипә иҗра қиливатимән" дәп қариған бу кишиләрниң қандақ бир җинайәтниң бир парчиси болуватқанлиқини һес қилип йетәлмәйдиғанлиқини ейтқан. У буниңға мисал бәргәндә, йәһудий қирғинчилиқида ишлитилгән зәһәрлик газ өйлирини ясиған кишиләр өзлириниң немә ясаватқанлиқини билмигәндәк, вәзипә өтигән һәрбий, әскәр, сақчиларниңму пәқәт өз хизмитини биҗа кәлтүрүштин башқа, йүз бериватқан кәң көләмлик, системилиқ ирқий қирғинчилиқтин хәвири болмиғанлиқини тәкитлигән. Шуңа у бу ноқтидин қариғандиму, ирқий қирғинчилиқниң ноқул бир хил түри, бирла хил усули болмайдиғанлиқини, пәқәт мәлум бир топлуқни җисманий җәһәттин өлтүргәндила ирқий қирғинчилиқ һесаблинип қалмай, бәлки күндилик зулум, күндилик айримичилиқ һәрикәтлири вә башқа зиянкәшлик вастилириниму бу система ичидә ойлашқа болидиғанлиқини тәкитлиди.

Тон зван әпәнди йиғинда ирқий қирғинчилиқ билән аяқлашқан коллектип өчмәнлик һәққидики соалларға җаваб бәргәндә, йәнә хитай һөкүмитиниң һазир йүргүзүватқан сиясәтлириниң бәлгилик тарихий арқа көрүнүшлириниму шәрһийләп өткән. У мундақ дегән:

"хитайлар тарихтин буян хитай болмиған милләтләрни ‹явайилар' дәп атиған. Улар бу кишиләр гуман билән қарилиши вә зөрүр тепилғанда йоқитилиши керәк, дегән көз қарашта болуп кәлгән. Бу хитайда чәт әлликләр һәққидә наһайити кәң омумлашқан көз қараш. Шуңа сиз бүгүнки хитай милләтчиликигә қариған вақтиңиздиму, ирқчилиқниң наһайити ениқ аламәтлирини байқайсиз. Хитайлар тарихита ғәрбкә йүрүш қилғанда моңғуллар, уйғурлар, қазақлар, тибәтләр билән қаршилашқан. Бу кишиләрни хитайларға зиянкәшлик қилидиған явайилар дәп қараш толиму узун тарихқа игә. Мән бу толиму қәдимий бир көз қарашниң бүгүнки күнимиздә уйғур қатарлиқ милләтләргә йүргүзүлүватқан сиясәтләрниң асасини тәшкил қилған, дәп қараймән. Чүнки улар даим хитайлар тәрипидин ‹хәтәрлик ятлар' дәп қаралған."

Тон зван әпәнди сөзидә худди юқириқиға охшаш йәһудийларға өчмәнлик қилишниңму яврупада миң йилдин ошуқ тарихи барлиқидин мисал берип, һакимийәт вә хәлқ тәрипидин охшаш қоллашқа еришкән бу коллектип өчмәнликниң ирқий қирғинчилиқ билән аяқлишип кәлгәнликини баян қилған.

Силәр юқирида ирқий қирғинчилқ мутәхәссси тон зван әпәндиниң "уйғур сот колллегийәси" гә бәргән гуваһлиқ сөзлириниң мәзмуни билән тонушуп өттиңлар. Биз кейинки программизда бу испат йиғинидин давамлиқ мәлумат беримиз.

Пикирләр (0)

Барлиқ пикир - баянларни көрүш.

Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.

Толуқ бәт