Mutexessis ton zwan "Uyghur sot kollégiyesi" ning 3-qétimliq ispat anglash yighinida "Irqiy qirghinchiliq" ning tarixiy we ijtima'iy qatlimini sherhiyligen

Muxbirimiz irade
2021-11-29
Share
"Uyghur sot kollégiyesi" ning bash sotchisi, ataqliq adwokat sir jéfréy nayis(Sir Geoffrey Nice) ependi sözlimekte. 2021-Yili 11-séntebir, london.
Photo: RFA

"Uyghur sot kolligiyesi" 27-noyabir küni yene ikki neper guwahchining ispatini anglap chiqqan. 3-Qétimliq ispat anglash yighinida guwahliq bergüchilerning biri gollandiyelik irqiy qirghinchiliq mutexessisi doktor ton zwan bolup, u améstérdam uniwérsitétining jem'iyetshunasliq we irqiy qirghinchiliq tetqiqati boyiche pénsiyege chiqqan dotsénti bolup, uning bu sahede élan qilghan bir qanche muhim kitabliri bar iken.

U özining bügünki asasliq söz témisining birleshken döletler teshkilati teripidin "Irqiy qirghinchiliq" dégen bu atalghugha bérilgen tebir heqqide bolidighanliqi, uningdin sirt uni téximu keng tarix we jem'iyetshunasliq noqtisidin chüshendüridighanliqini éytqan.

U irqiy qirghinchiliqning "Keng kölemlik, teshkillik, sistémiliq ziyankeshlik qilish we yoqitish jeryani ikenliki we uning döletning siyasiti we pa'aliyetliri bilen otturigha chiqidighan" we "Dölet jinayiti" dep atilidighan jeryan ikenlikini éytqan.

Ton zwan ependi irqiy qirghinchiliqning adette 3 qatlimi bolidighanliqini éytip mundaq dégen: "Bu üch qatlam adette irqiy qirghinchiliqni belgileydighan we qozghitidighan yuqiri derijilik rehberlik guruppisi, andin bu pilanning jeryanlirini tepsiliy pilanlash, maslashturush we teshkillesh bilen shughullinidighan ottura qatlam rehberler we axirida irqiy qirghinchiliqning eng rezil jeryanlirini ijra qilidighan töwen qatlamdiki yerlik we rayonluq emeldarlar, qomandanlar, eskerler we bashqilardin terkeb tapidu. Bir-birige baghlan'ghan bu kishilerning hemmisi irqiy qirghinchiliqning oxshimighan fonkitsyelirini orundaydu."

Ton zwan sözide yene irqiy qirghinchiliqning bir kéchidila peyda bolmaydighanliqi, yeni uning ziyankeshlikke uchrighuchi guruppigha bolghan kolléktip öchmenlik asasida tereqqiy qilidighanliqi, bu öchmenlikning dölet rehberliki we nopusning belgilik bir qismida oxshash mewjutluqini eskertken. U bolupmu irqiy qirghinchiliqni bayqashta muddi'ani ispatlashtin bekrek yürgüzülüwatqan heriketler we uning yuqirida déyilgen 3 qatlimigha alahide diqqet qilinish kéreklikini éytqan. Chünki uning qarishiche, niyetni ispatlash intayin qéyin bolup, adette uni nahayiti asanla inkar qilghili bolidiken.

Ton zwan ependi irqiy qirghinchiliqning nuqul bir xilla alahidiliki bolmaydighanliqini, uning nurghun shekilliri, perqliq alahidilikliri bolidighanliqini chüshendürgen we buninggha eyni chaghdiki yehudiy qirghinchiliqidin örnek bérip, mundaq dégen:

"Me'islen, nopus qurulushi nishanliq guruppilargha hujum qilishning bir yoli bolghan. Mesilen, polshada yüz bergendek eyni chaghda nurghun polshaliqlar we yehudiylar polshaning gherbidiki yurt-makanliridin qoghlap chiqirilghan, ularning ornigha gérmanlar yötkep kélin'gen. Gérmanlar ularning öylirini, yer-jaylirini tartiwalghan. Emma yene bir bashqa misalgha qarisingiz, nurghun kishilerning bir yerge toplan'ghanliqi, hoquqidin, erkinlikidin mehrum qilin'ghanliqi we axirida öltürülgenlikini körisiz. Yeni bu oxshimighan siyasetler adette dawamliq bille bolidu. Mundaqche éytqanda, irqiy qirghinchiliqni shekillendüridighan nishanlarning birikmisi heqqide ochuq pikir yoq. Irqiy qirghinchiliq jeryanining murekkeplikidin hergizmu heyran qalmasliqingiz kérek."

Ton zwan ependi buni chüshendürüp yene mundaq dégen: "Yehudiy qirghinchiliqigha qaraydighan bolsaq, eyni chaghda natséstlar teripidin ishghal qilin'ghan yaki qilinmighan 16 dölettiki yehudiylarning qismetliri bir-biridin intayin perqliq. Ulargha ziyankeshlik qilishning usulliri we siyasetliri nahayiti perqliq bolghan. Adette kishiler yehudiy irqiy qirghinchiliqi tilgha élin'ghanda, peqet zeherlik gaz öylirinila ésige alidu. Emma bu ulargha qilin'ghan ziyankeshlikning peqetla bir türi. Ularning nurghunliri oxshimighan usullarda, beziliri öylirige yéqin jaylarda, öz yurtida ziyankeshlikke uchrighan. Bir-biridin tüptin perqlinidighan ziyankeshlik wastilirini körgende heyran qalmasliqimiz kérek."

Ton zwan ependi guwahliqida toxtalghan yene bir muhim noqta bolsa, ziyankeshlik qilghuchilarning, yeni ziyankeshlik qilghuchi réjimning esla niyet-meqsitini ashkarilimaydighanliqi we uni yoshurush üchün axirighiche yalghanni oydurup chiqiridighanliqi bolghan. U bu heqte munularni dédi:

"Adette jinayetchi hakimiyet amalning bariche awam aldida qiliwatqan ishlirini inkar qilidu, shundaqla teshwiqat arqiliq uni perdazlaydu. Yalghanchiliq qilip, kishilerni aldaydu. Mesilen, eyni chaghda gollandiye yehudiyliri yötkep élip méngilghanda, ular özlirining peqet shimalgha gérman saqchilirining bashqurushida ishligili mangghanliqigha chin qelbidin ishen'gen. Héchqaysisi özlirining ikki-üch sa'ettin kéyin ossiwits, sobibor qatarliq jaza lagérlirigha yétip barghanda öltürülidighanliqini oylapmu baqmighan. Ziyankeshlikke uchrighuchilarni, jümlidin nishan'gha élin'ghan topluqni aldash, yüz bergen hemme irqiy qirghinchiliqning intayin muhim bir parchisi bolup kelgen."

U yene munularni dégen: "Topluqni aldashning bashqa sewebliri bolush bilen birge uning eng muhim sewebi, ziyankeshlikke uchrighuchilarni hang-tang qaldurup, néme bolghinini angqirip bolghuche, ularni qarangghuluqqa mehkum qilip bolushtin ibaret. Mana shu sewebtin yüz bériwatqanlar heqqide hékaye toqush ziyankeshlik qilghuchilar we ziyankeshlik qilghuchi réjim teripidin da'im qollinilghan bir usul. Yene bir jehettin qarighan waqtingizda, bu hem ziyankeshlik qilghuchilarning özinimu ishendürüshni we özlirining néme qiliwatqinini bilmesliki üchünmu qollinilghan bolushi mumkin."

U bu sözige chüshenche bérip, irqiy qirghinchiliq jeryanidin orun alghan kishilerning adette shu waqitning özide bir pütün sistémliq jeryanni körelmeydighanliqini, özini "Wezipe ijra qiliwatimen" dep qarighan bu kishilerning qandaq bir jinayetning bir parchisi boluwatqanliqini hés qilip yételmeydighanliqini éytqan. U buninggha misal bergende, yehudiy qirghinchiliqida ishlitilgen zeherlik gaz öylirini yasighan kishiler özlirining néme yasawatqanliqini bilmigendek, wezipe ötigen herbiy, esker, saqchilarningmu peqet öz xizmitini bija keltürüshtin bashqa, yüz bériwatqan keng kölemlik, sistémiliq irqiy qirghinchiliqtin xewiri bolmighanliqini tekitligen. Shunga u bu noqtidin qarighandimu, irqiy qirghinchiliqning noqul bir xil türi, birla xil usuli bolmaydighanliqini, peqet melum bir topluqni jismaniy jehettin öltürgendila irqiy qirghinchiliq hésablinip qalmay, belki kündilik zulum, kündilik ayrimichiliq heriketliri we bashqa ziyankeshlik wastilirinimu bu sistéma ichide oylashqa bolidighanliqini tekitlidi.

Ton zwan ependi yighinda irqiy qirghinchiliq bilen ayaqlashqan kolléktip öchmenlik heqqidiki so'allargha jawab bergende, yene xitay hökümitining hazir yürgüzüwatqan siyasetlirining belgilik tarixiy arqa körünüshlirinimu sherhiylep ötken. U mundaq dégen:

"Xitaylar tarixtin buyan xitay bolmighan milletlerni 'yawayilar' dep atighan. Ular bu kishiler guman bilen qarilishi we zörür tépilghanda yoqitilishi kérek, dégen köz qarashta bolup kelgen. Bu xitayda chet ellikler heqqide nahayiti keng omumlashqan köz qarash. Shunga siz bügünki xitay milletchilikige qarighan waqtingizdimu, irqchiliqning nahayiti éniq alametlirini bayqaysiz. Xitaylar tarixita gherbke yürüsh qilghanda mongghullar, Uyghurlar, qazaqlar, tibetler bilen qarshilashqan. Bu kishilerni xitaylargha ziyankeshlik qilidighan yawayilar dep qarash tolimu uzun tarixqa ige. Men bu tolimu qedimiy bir köz qarashning bügünki künimizde Uyghur qatarliq milletlerge yürgüzülüwatqan siyasetlerning asasini teshkil qilghan, dep qaraymen. Chünki ular da'im xitaylar teripidin 'xeterlik yatlar' dep qaralghan."

Ton zwan ependi sözide xuddi yuqiriqigha oxshash yehudiylargha öchmenlik qilishningmu yawrupada ming yildin oshuq tarixi barliqidin misal bérip, hakimiyet we xelq teripidin oxshash qollashqa érishken bu kolléktip öchmenlikning irqiy qirghinchiliq bilen ayaqliship kelgenlikini bayan qilghan.

Siler yuqirida irqiy qirghinchilq mutexesssi ton zwan ependining "Uyghur sot kolllégiyesi" ge bergen guwahliq sözlirining mezmuni bilen tonushup öttinglar. Biz kéyinki programmizda bu ispat yighinidin dawamliq melumat bérimiz.

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.

Toluq bet