Худсун институтида трамп һөкүмити көчмәнләр сияситиниң уйғур, тибәт вә хитай сиясий панаһланғучилириға болған тәсири музакирә қилинди

Америкадики даңлиқ ақиллар амбарлириниң бири болған худсун институти 28-январ күни оливия енос, софий ричардсон, анок вер қатарлиқ мутәхәссисләрниң тәйярлишида трамп һөкүмитигә сунулған “келәр нөвәтлик һөкүмәт үчүн қолланма: американиң хитай сияситидә кишилик һоқуқни алдинқи орунға қоюш” намлиқ доклатни елан қилған.

Технологийә америка билән хитай арисидики ядролуқ риқабәт мәйданиға айланған, таможна беҗи трамп һөкүмитиниң ташқи сияситидики кәскин қорали болуватқан, шуниңдәк америкадики қанунсиз көчмәнләрни тазилаш җиддий қанат йейиватқан бир пәйттә сунулған бу доклатта, йеңи нөвәтлик америка һөкүмитиниң уйғурларни өз ичигә алған хитай кишилик һоқуқ мәсилилиригә қандақ сиясәт тутуши һәққидә әтраплиқ тәклип пикирләрниң берилгәнлики қәйт қилинмақта. Худсон институти шу мунасивәт билән 28-январ йиғин өткүзүп, америка уйғур җәмийити, уйғур һәрикити, әркинлик сарийи, тибәт һәрикити қатарлиқ нурғун тәшкилатларниң һәмкарлиқида тәйярланған бу доклатни музакирә қилған.

Трамп һөкүмитиниң көчмәнләр сияситиниң хитай кишилик һоқуқ мәсилисигә болған тәсири, болупму уйғур, тибәт, хитай сиясий панаһланғучилириға болған тәсири бу йиғинда музакирә қилинған нуқтилиқ мәсилиләрниң биридур. Йиғинниң риясәтчиси, худсун институтиниң алий тәтқиқатчиси майкел соболикниң көрситишичә, нөвәттә америка ички сияситидики көрүнәрлик мәсилиләрниң бири болуватқан көчмәнләр мәсилиси, бу доклатта оттуриға қоюлған кәлгүси сиясәткә мунасивәтлик тәвсийәләрниң бири икән. Майкел соболик мундақ дәйду: “диққәт қиларлиқ бир нуқта шуки, нөвәттә американиң ички сияситидики көрүнәрлик мәсилә көчмәнләр мәсилисидур. Буниң америкада интайин ихтилаплиқ бир мәсилигә айлинишиниң нурғун сәвәби болсиму, әмма бу мәсилә мәзкур доклаттики кәлгүси сиясий тәвсийәләрниң бири. Шуңа биз тохтиливатқан мусапирларни орунлаштурушни күчәйтиш, хитайдин қечип кәлгән бәзи милләт кишилириниң сиясий панаһлиқ илтимасиға етибар бериш, инсанпәрвәрлик давалаш пирограммилирини күчәйтиш һәққидики бу мәсилиләр, нөвәттә күнтәртиптики сиясий муназириләрниң мәркизидин орун алмақта”.

Һалбуки, йиғинда “хоңкоңни көзитиш” тәшкилатиниң сиясий мәһлиһәтчиси анок вер (Anouk Wea)  мусапирлар мәсилиси уларниң доклатида оттуриға қоюлған нуқтилиқ тәвсийәләрниң бири икәнликини тәкитләйду. Анок вер мундақ дәйду: “шуни билиш интайин муһим, бу мәсилә бизниң сунған тәвсийәлиримизниң мәркизи нуқтисидур. Хитайниң тәһдити һәққидә сөзләш, униңға қарши күчлүк болуш, хитайниң идеологийәлик тәһдитигә қарши тиркишиш дегәнләр интайин муһим пикирләр. Лекин әң муһими, буниңға қарши бизниң қандақ конкрет ишларни қилишимиздур”. Анок верниң қаришичә, хитайниң идеологийәлик тәһдити вә тәсиригә тақабил турушниң муһим йоллириниң бири, бу күрәшниң алдинқи сепидики кишиләрни қоллаш вә қоғдаш икән.

Анок вер мундақ дәйду: “мениңчә, хитайниң идеологийәлик тәһдити вә тәсиригә қарши күрәш қилиштики муһим  йолларниң бири, бу күрәшниң алдинқи сепидики кишиләрни қоллаштур. Бу хитайниң җазалишидин қечип америкаға кәлгән сиясий панаһлиқ тилигүчиләрни өз ичигә алиду. Улар мәйли улар хиристиян, мәйли  демократчи яки башқилар болсун”. Униң тәкитлишичә, улар америка ташқи сиясәт идийәсиниң конкрет һәрикити арқилиқ уларни қоллишиға еһтияҗлиқ икән.

Йиғинда “хитай кишилик һоқуқ қоғдиғучилири тәшкилати” ниң қош рәиси софий ричардсон, тайланд түрмисидики уйғурлар һәққидә тохтилип, тайланд һөкүмитини қаттиқ тәнқид қилған. Софий ричардсонниң көрситишичә, нөвәттә тайландтики уйғурлар бир қануний ениқсизлиқниң ичигә чүшүрүп қоюлған. Софий ричардсон мундақ дәйду: “омумән, тайланд һөкүмити бир тәрәптин, интайин үмидсизлик ичидә қалған бу кишиләрни хитайға қайтурған тәқдирдә американиң наразилиқини қозғап қоюштин өзини қачурса; йәнә бир тәрәптин, бу кишиләрни қоюп бәрмәй, хитайниң наразилиқини қозғап қоюштинму өзини қачуруп кәлди. Улар он икки йилдин бери интайин начар шараитта, хәлқара қанунниң мусапирлар вә сиясий панаһланғучиларға теңилған қануний ениқсизлиқ ичигә мәһкум қилинди”. Софийә ричардсонниң тәкитлишичә,  б д т мусапирлар мәһкимиси тайландтики уйғурларни қоғдашта өзиниң мәсулийитини ада қилмиған. Софий ричардсон “алақидар мусапирлар органлири, болупму б д т мусапирлар алий комиссарияти бу кишиләрни қоғдашта өзиниң мәсулийитини ада қилмиди. Әслидә улар бу кишиләрни наһайити асанла мусапир, дәп елан қилалайтти” дәп тәкитләйду.

У йәнә мундақ дәйду: “мениңчә, нөвәттә б д т мусапирлар алий комиссариятиниң бу кишиләргә мусапирлиқ салаһийити бәрмәсликкә, демократик һөкүмәтләрниң уларни қобул қилмаслиққа һечқандақ сәвәби йоқ. Пакит шуки, буниң өзи интайин күчлүк бир чақириқтур. Бу демократик дөләтләрниң қанчилик тәшкилсиз, шуниңдәк бейҗиңниң бу кишиләрни қайтуруп кетиш ғәризиниң қанчилик күчлүк икәнликини көрсәтмәктә”.

Бу доклатни тәйярлашқа һәмкарлашқан тәшкилатлардин америка уйғур бирләшмисиниң рәиси әлфидар илтәбир ханим зияритимизни қобул қилип, доклатта оттуриға қоюлған уйғурларға мунасивәтлик тәвсийәләр һәққидә чүшәнчә бәрди. Әлфидар илтәбирниң қәйт қилишичә, улар трамп һөкүмитиниң уйғурларниң вәзийитини көздә тутуп, уйғур сиясий панаһланғучилириға алаһидә муамилә қилишини тәләп қилған. Пирезидент трамп сайлам мәзгилидә американиң көчмәнләр сияситини өзгәртип, қанунсиз көчмәнләрни тазилайдиғанлиқи һәм чеграни тақайдиғанлиқини билдүргән иди. У, 20-январ вәзипигә олтурған күни дәрһал мәмурий буйруқ чүшүрүп, “американиң туғма вәтәндашлиқ қануни” ни иҗра қилишни тохтитип, сиясий панаһлиқ беришни тоңлатқан. Шуниңдәк қанунсиз көчмәнләрни кәң көләмдә һәйдәп чиқиришқа башлиған иди. Һалбуки, майкел соболикниң йиғинда тәкитлишичә, нөвәттә америка-хитай риқабитиниң ядросини технологийә риқабити игилигән болсиму, әмма технологийәдики барлиқ йеңилиқлар кишилик һоқуққа тақашмақта икән.

Майкел соболик мундақ дәйду: “америка-хитай риқабити һәқлиқ рәвиштә технологийә саһәсигә нуқтиланмақта. Әлвәттә, һазирқи бу технологийә 21-әсирдә һәл қилғуч  болмисиму, әмма бу вашингтон-бейҗиң арисидики кәң даирилик риқабәтниң мәркизи уруш мәйдани болиду. Буниңдин қачқили болмайду. Лекин диққәт қиларлиқ нуқта шуки, бу технологийәлик йеңилиқлар һәр қетим кишилик һоқуққа берип тақашмақта”.