Мутәхәссисләр: ши җинпиңниң сотсиялистик пиринсипи патқаққа патқан өй-мүлүк базирини қутулдуралмайду

Вашингтондин мухбиримиз уйғар тәйярлиди
2024.02.28
xitay-merkizi-bankisi-AP Бир аял хитайниң мәркизи банкисиниң алдидин өтүп кетиватқан көрүнүш. 2024-Йили 20-феврал, бейҗиң
AP

Йеқиндин буянқи хитай иқтисадидики өзгиришләргә аит учурлардин мәлум болушичә, хитайниң һәрқайси җайлиридики өй баһасиниң төвәнлиши вә туралғу җайларни салғучиларниң вәйран болуши хитай пуқралириниң өй-мүлүккә мәбләғ селиш райини төвәнләткән. Бу хил әһвал хитайниң иқтисадини төвәнлитип, хитайға мәбләғ салғучиларни қорқутушқа башлиған. Хитай компартийәси баш секретари ши җинпиң хитайниң вәйран болуватқан ғайәт зор өй-мүлүк базирини дөләтниң қоли вә сотсиялистик пиринсиплар билән қайта җанландурмақчи болған. Ши җинпиңниң бу тәшәббуси өй-мүлүк базиридики киризисини һәл қилмастин бәзи йеңи мәсилиләрни оттуриға чиқириду дәп қаралмақта.

Бирнәччә йилдин буян давам қиливатқан иқтисадий касатчилиқ түпәйлидин хитайниң пайчеки базиридики давалғуш нөвәттә техиму еғирлишишқа йүзләнгән. “һәптилик хәвәрләр” дики обзорда ейтилишичә, хитай иқтисадиниң муһим ғол линийәлириниң бири өй-мүлүк саһәси болуп, хитайниң бу саһәдики зийини төт тириллийон америка доллиридин ешип кетиш еһтимали бар икән.

 “пул-муамилә вақти” гезитиниң хәвиридә ейтилишичә, нөвәттә хитай пайчеки базиридики омумий көрсәткүч тарихтики әң төвән сәвийәгә чүшүп, бу һал алдинқи йилдики охшаш мәзгилгә селиштурғанда 25 пирсәнттин көпрәк төвәнлигән. Өй-мүлүк базиридики киризислар хитай пайчеки базириға еғир тәсир көрситишкә башлиған.

Ундақта, хитайниң пайчеки базириға йәни хитай иқтисадиға еғир тәсир көрситиватқан хитай иқтисадиниң муһим ғол линийәлириниң бири болған өй-мүлүк саһәсидики киризисниң оттуриға чиқишиға немә сәвәбчи болған?

Уйғур кишилик һоқуқ қурулушиниң тәтқиқат директори доктор һенрик шаҗески (Henryk Szadziewski) бу соалимизға җаваб берип мундақ деди:

 “демәкчимәнки, хитайда өй-мүлүк базириниң рошән астилиғанлиқини ениқ көрәләйсиз. Униң үстигә, хитайда еври гирәнид (Evergrande) гә охшаш бир қанчә ширкәт вәйран болди. Бу хитайда өй-мүлүк базирида еғир мәсилә барлиқини көрситиду. Ениқки, хитайниң өй-мүлүк базирида киризис бар. Ундақта бу киризис қандақ оттуриға чиқти? мениңчә, бу маһийәттә, ишләпчиқиришниң бәк ешип кетиш, йәни еһтияҗдин көп туралғу җайларниң селиниши хитайдики өй-мүлүк киризисниң оттуриға чиқишидики муһим сәвәблириниң бири. Мән йәнә шуниму қошуп қояйки, баһа йәнә муһим сәвәбләрниң бири, туралғу җайларниң баһасиму нурғунлиған мәбләғ салғучиларни қорқутуп қойған болуши мумкин. Болупму еһтияҗдин көп туралғу җайларниң селиниши хитайдики өй-мүлүк киризисиниң оттуриға чиқишидики әң муһим сәвәб дейишкә болиду. Ениқки, өй-мүлүктә еришкили болидиған пайдиниң аз-көплүки бу киризисиниң оттуриға чиқишиға түрткә болди. ”

 “һәптилик хәвәрләр” дә ейтилишичә, болупму хитайда пүтүп базарға селинип болған, әмма сетилмай туруватқан өйләр аз дегәндиму үч милярд кишигә йетидиған болуп, бунчә көп өйниң бесилип қелиши өй-мүлүк саһәси үчүн ғайәт зор киризис болуп турмақтикән.

Бир ишчи қурулуш җаһазиси қураштуруватиду. 2004-Йили 6-июл, шаңхәй
Бир ишчи қурулуш җаһазиси қураштуруватиду. 2004-Йили 6-июл, шаңхәй
Reuters

 яху (Yahoo) ниң 2024-йили 2-айниң 14-күнидики мәхсус мақалисигә асасланғанда, хитайниң қәрз сәвийәсиниң өсүшигә әгишип, өй-мүлүк вәйран болған вә базар иқтисади 2021-йилдики әң юқири сәвийәдин %21, йәни 7 тириллийон доллар төвәнлигән.

 “вол сичирит журнили” гезити (Wall Street Journal) ниң 2024-йили 2-айниң 15-күндики хәвиридә дейилишичә, хитай компартийәси баш секретари ши җинпиң хитайниң вәйран болуватқан ғайәт зор өй-мүлүк базирини дөләтниң қоли вә сотсиялистик пиринсиплар билән қайта җанландурмақчи болған.

Америкадики рәнд сиясәт тәтқиқат мәркизи (RAND Corporation) истратегийә вә хәвпсизлик мутәхәссиси раймонд ко (Raymond Kuo) хитай дуч келиватқан өй-мүлүк киризиси вә хитай компартийәси баш секретари ши җинпиң бу киризисни һәл қилиш йоли-сотсиялистик пиринсип һәққидики көз қаршини мундақ шәрһлиди:

 “ши җинпиң бу киризиста һөкүмәтни йеңи қәдәмләрни басиду вә һәл қилиду дәватиду. Мән һөкүмәтниң қайси қисми йәни қайси оргини икәнликини ениқ билмәймән. Чүнки бу ениқ әмәс. Әмма һөкүмәт хусусий базардики шәхсий туралғу җайларни салғучиларни қутулдурушни ойлаватиду. Шуңа бу қәрз яки қийинчилиқта қалған саһәләргә ярдәм қилиш яки дөләтниң төвән вә оттура киримлик аилиләр үчүн толуқлима өй селиши қатарлиқларни өз ичигә алиду. Мән тилға елип өткинимдәк, хитайдики асаслиқ мәсилә туралғу йетишмәслик мәсилиси әмәс, бәлки туралғу җайларни һәддидин зиядә ишләпчиқиришқа урунуштур. Пүткүл иқтисад өрлигәндә, тәләпму ашиду. Бу бәк яхши. Әмма һазир хитайниң өй-мүлүк базириниң көпүккә охшаш болидиғанлиқи мөлчәрләнмәктә. Бу әһвал астида өй-мүлүк қиммити туюқсиз төвәнләйду. Демәк, базарда аллибурун нурғун әрзан баһалиқ өйләр бар дегән гәп. Шуңа бу йәрдики мәсилә туралғу җайларни көпрәк ишләпчиқириш мәсилиси әмәс. Бу йәрдики мәсилә, мәвҗут бар болған туралғу җайларни һечким сетивелишни халимайдиғанлиқидур. ”

 яхудики хәвәрдә дейилишичә, хитайда давам қиливатқан иқтисадий киризис хитайдики өй мүлүк саһәсигила еғир сәлбий көрситипла қалмастин бәлки бир пүтүн хитай иқтисадиға тәсир көрситип, хитайдики иқтисадниң ешишиниң һалқилиқ мотори болған өй-мүлүк саһәси 2020-йилидин 2023-йилғичә болған арилиқта 125 милярд доллар қәрзгә дуч кәлгән. Бу касатчилиқ хитайда ишчи-хизмәтчиләрни қисқартиш, пул-муамилә муқимсизлиқи вә хитайниң ковидтин кейинки иқтисадниң әслигә келишигә еғир тәсир көрситидикән.

Ундақта, хитай компартийәси баш секретари ши җинпиң хитай дуч келиватқан өй-мүлүк базиридики киризисини һәл қилиш йоли-сотсиялистик пиринсип мәсилини һәл қиламду? буниң хитай дөлити вә адәттики хитай хәлқи үчүн қандақ тәсири болиду?

 Доктор һенрик шаҗески соалимизға җаваб берип ши җинпиңниң бу тәшәббуси өй-мүлүк базиридики киризисини һәл қилмастин бәзи йеңи мәсилиләрни оттуриға чиқиридикән. У мундақ деди:

 “мениңчә дөләт ичидә буниң тәсири көп болиду. Бу хитай хәлқини иқтисадий пурсәт билән тәминлигүчи сүпитидә түзүлгән иҗтимаий тохтам. Чоң җәһәттин елип ейтсақ, мениңчә хитайниң башқа дөләтләр билән болған мунасивитигә бәлгилик тәсир көрситиши мумкин. Биз иқтисадий сәвәбләр түпәйли америка билән хитай оттурисидики толиму соғуқ мунасивәтниң болғанлиқини көрдуқ. Шуңа хәлқарадиму буниң тәсири болиду дәп ойлаймән. Әмма буниң алдини елиш үчүн ши җинпиң бәзи тәдбирләрни алған болуши мумкин. Йәни инавитини сақлап қелиш үчүн муһим қәдәмләрни басқан болуши мумкин. Демәкчимәнки, мениңчә бу хил әһвал астида пулни йоқитип қойған нурғун кишиләргә нисбәтән, бу, өй-мүлүк базиридики астилаш сәвәбидин улар салған мәблиғиниң пайдисини алалмаслиқи мумкин. Шундақ улар бу һаятида кейинки өмри үчүн теҗәп қалғанлирини йоқитип қуюши мумкин. ”

Америкадики сиясий анализчи, доктор андерс кор (Anders Corr) ши җинпиң юқириқи тәшәббуслириға җиддий инкас қайтуруп, ши җинпиңниң хитай дуч келиватқан өй-мүлүк базиридики киризисини һәл қилиш йоли болған сотсиялистик пиринсип хитай дуч кәлгән еғир мәсилиләр вә иқтисадий мәсилиләрни һәл қилиш уяқта турсун, адәттики хитай хәлқиниң турмушиниму қийинлаштуруветидиғанлиқини илгири сүрди. У мундақ деди:

 “адәттики кишиләргә қандақ тәсири болиду дегәндә, мениңчә адәттики кишиләр хитайда җапалиқ вақитни баштин кәчүрүватиду. Һөкүмәт коммунист, сотсиялист болуш сүпити билән иқтисадни өзгәртишкә урунсила, адәттики кишиләр үчүн бәк қийин болиду. Билгиниңиздәк, хитай чәт әлдә урушни қоллаватиду. Башқа дөләтләрниң хитайға мәбләғ селип базар ечиши бәк тәс болуватиду. Шуңа мениңчә адәттики кишиләр үчүн ейтқанда, хитайдики туралғу өй мәсилиси хитай дуч кәлгән техиму еғир мәсилиләр вә иқтисадий мәсилиләрниң символи.”

 Әнглийә “муһапизәтчи” гезитидә елан қилинған “хитайниң көплигән системилиқ мәсилилири униң 2024-йилдики вәзийитигә тәсир қилиду” намлиқ мақалидә, “хитай һөкүмити дөләт ичидики бир йүрүш иқтисадий мәсилиләрни һәл қилиш үчүн санаәтни күчәп тәрәққий қилдуруш вә експорт миқдарини ашурушниң орниға, базар вә иқтисадий қурулма ислаһати елип бериши керәк иди. Әмма хитай ундақ қилмайду, ақивәттә униң иқтисади техиму еғир патқаққа петип қалиду. ”  

Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.