Doktor erkin ekrem: türkiyening bu qétimqi tutqun qilish herikiti xitay hökümitigimu signal béridu

Istanbuldin ixtiyariy muxbirimiz arslan teyyarlidi
2024.02.21
Xitayning “Shinjang saqchi höjjetliri” ning ashkarilinishi munasiwiti bilen istanbulda namayish élip bérildi “Xitay saqchi arxipliri” ning ashkarilinishi munasiwiti bilen istanbulda élip bérilghan xitaygha qarshi naraziliq namayishidin körünüsh. 2022-Yili 26-may, türkiye.
RFA/Arslan

20-Féwral seher bamdat waqti bilen istanbul térrorluqqa qarshi turush we teshkillik jinayetlerni bir terep qilish bashqarmisi istanbulda oxshash waqitta heriketke ötüp, tekshürüsh élip bérip, xitay istixbarati üchün jasusluq qilghan 6 neper gumandarni tutqun qilghan we yene bir gumandarni izdep tutush herikitini dawamlashturghan.

“Démir'ören xewer agéntliqi” ning 20-féwral künidiki xewiride bildürülüshiche, türkiye döletlik istixbarat teshkilati (MIT) teminligen uchurlargha asasen, istanbul jumhuriyet bash teptish mehkimisi we térrorluqqa qarshi turush we teshkillik jinayetlerni bir terep qilish saqchi bashqarmisi élip barghan tekshürüshte, xitay istixbarat unsurliri bilen mexpiy uchriship, türkiyediki sherqiy türkistan teshkilatliri we teshkilat rehberliri shundaqla jama'et erbabliri heqqide toplighan uchurlarni xitay istixbarati unsurlirigha yetküzgen 7 neper gumandar éniqlap chiqilghan.

Uchur we höjjetlerni toplap xitay istixbarat organlirigha yetküzgenliki éniqlan'ghan 6 neper gumandarni tutup qolgha élish buyruqi chüshürülgendin kéyin bu 6 gumandar tutqun qilin'ghan.

Bu heqte tarqalghan xewerlerde, tutqun qilin'ghan 6 neper gumandar we iz-dériki qiliniwatqan yene bir gumandarning ismi we kimliki heqqide héchqandaq uchur bérilmigen.

Biz bu heqte pikir qarashlirini élish üchün dunya Uyghur qurultiyining mu'awin re'isi, istratégiye mutexessisi doktor erkin ekrem, xelq'ara sherqiy türkistan teshkilatliri birliki re'isi hidayetullah oghuzxan, dunya Uyghur qurultiyi wexpisining re'isi abduréshit abdulhemid ependiler bilen söhbet élip barduq.

Doktor erkin ekrem mundaq dédi: “Bu weqedin shuni chüshinishke boliduki, xitay bezi Uyghurlarni ishpiyonluqqa salidu, biraq bezi Uyghurlar tehditke uchrap, buninggha mejbur bolidu, beziliri pulning küchi bilen we yaki bashqa sewebler bilen bu ishlarni qilghan bolushi mumkin, xitay pütün chet ellerdiki teshkilatlargha we Uyghurlar köp yashaydighan döletlergimu bu xil insanlarni ewetiwatidu, yaki yashawatqan ornida ulargha tehdit sélish, zorlash, pul bérish we yaki bashqa usullar bilen qolgha chüshürüshke urunuwatidu, bolupmu bügünki künde sherqiy türkistan dewasining xelq'arada tonulushi bilen xelq'arada xitaygha bésim ishlitish, xitayni irqiy qirghinchiliq élip barghan hakimiyet dep tenqidlesh mesiliside, xitay buninggha qarshi turush üchün buningdin kéyin bu xil jasusluq pa'aliyetlirini téximu küchlendüridu dep oylaymen. Türkiyening bu qétimqi tutqun qilish herikiti nurghun döletlerdiki ishpiyonluq qiliwatqanlargha agahlandurush signali bergendek xitay hökümitigimu bir signal bergen”.

Xelq'ara sherqiy türkistan teshkilatliri birliki re'isi hidayetullah oghuzxan bu heqte pikir bayan qilip, buni “Yaxshi bir heriket” dep qaraydighanliqini we buningdin memnun bolghanliqini, Uyghurlarningmu buningdin nahayiti xosh bolghanliqini ipadiligenlikini qeyt qildi.

Hidayetullah oghuzxan bu heriketni ikki nuqtigha yighinchaqlap mundaq dédi: “Bu heriketke ikki nuqtidin qarashqa bolidu, birinchisi, bizning dewayimizni, xelqimizni we teshkilatlirimizni jasusluq heriketlerning ziyan-zexmetliridin qoghdap qélish dep qaraymiz, ikkinchisi, türkiyening xitaygha ishlewatqan kishilerge biwasite qol salghanliqi we buni xelq'ara axbaratlarda élan qilishini, türkiyening xitay bilen bolghan munasiwetliride soghuqqanliqining éshiwatqanliqi hem xitaygha bir signal bergenliki dep qaraymiz”.

Hidayetullah oghuzxan yene mundaq dédi: “Türkiyening sherqiy türkistan dewasida, bolupmu türkiyediki uzun yilliq hayatimizda tunji qétim sherqiy türkistan teshkilatlirigha qarshi xitaygha ishlewatqan we yaki shundaq xizmet qilip bayqalghan ademlerge qarita alahide heriketke ötüshi chong bir özgirishtur”.

Hidayetullah oghuzxan sözide yene türkiyede u 6 neperdin bashqa yene xitaygha ishleydighan nurghun kishilerning barliqini, ular üstidinmu tazilash élip bérish kéreklikini tekitlep mundaq dédi: “Türkiyede yalghuz u 6 neper emes, xelqimizning köpinchisi bilidighan yaki guman qilidighan xitaygha ishleydighanliqi toghrisida diqqitimiz merkezleshken nurghun insanlar bar. Türkiyede sherqiy türkistan dewasigha ziyan séliwatqan, xitaygha ishlewatqan, millitimiz arisigha tepriqichiliq séliwatqan, yalghuz uchur-melumat yetküzüshla emes, uning sirtidimu sherqiy türkistan di'asporasini qalaymiqanlashturush, jédelge sélish, sherqiy türkistan dewasini qarilash üchün xizmet qiliwatqan, sherqiy türkistan dewasigha qarshi turuwatqan, xitaygha ishleydighan axbarat organliri, radiyo-téléwiziyeler, siyasiy teshkilat we organlar mewjut. Uyghurlar ichide sherqiy türkistan dewasigha xiyanet qilip xitaygha jasusluq qiliwatqanlarning jem'iyitimizdin pütünley tazilinishini, türkiyening bularghimu qarshi jiddiy pozitsiye bildürüshini arzu qilimiz”.

Doktor erkin ekrem bu herikette tutulghanlar toghrisida téxi éniq melumat yoqluqini, hazir teptish mehkimisi teripidin tekshürüsh élip bériliwatqanliqini, tekshürüsh netijisi otturigha chiqqandin kéyin andin bu mesililer heqqide éniq chüshenchiler otturigha chiqidighanliqini bildürdi.

Dunya Uyghur qurultiyi wexpisi re'isi abduréshit abdulhemit bu heqte pikir bayan qilip mundaq dédi: “Bu xewerni anglighandin kéyin nepretlenduq, ghezeplenduq, elwette pütün sherqiy türkistan teshkilatliri bolsun, meyli normal yashawatqan sherqiy türkistanliqlar bolsun hemmisi xitay istixbarat ademlirining sherqiy türkistan jama'iti, sherqiy türkistan di'asporasida mewjutluqini texmin qilip kéliwatqanidi, yawropada bir qisim xitay jasusliri tutqun qilinip jazalan'ghan ehwallar boldi. Türkiyedimu bu xil insanlarning barliqini hemme kishi biletti. Lékin bizning jem'iyet we shexs bolush süpitimiz bilen ularni konkrét éniqlap chiqish imkaniyitimiz yoq, türkiye jumhuriyiti dölitining istixbarat organliri buni tekshürüsh arqiliq bundaq bir qarargha kélip bularni tutqun qilghan bolsa, démek bularning qolida choqum pakit bar dégen gep”.

Abduréshit abdulhemit ependi öz xelqi we wetinige xa'inliq qilghanlarni kechürüm qilishqa qet'iy bolmaydighanliqini bildürüp mundaq dédi: “Bu yerdiki asasliq mesile emdi sotqa yollinish aldida turuwatqan ish, shuning üchün biz ular toghrisida höküm chiqiriwetsek toghra bolmasliqi mumkin. Lékin biz, qandaq bolushtin qet'iynezer, xitay sherqiy türkistanni bésiwalghan, xitay bügün sherqiy türkistanda irqiy qirghinchiliq élip bériwatidu, u yerdiki sherqiy türkistan Uyghur xelqini pütünley yoq qilip, dinimizni, tilimizni, medeniyitimizni, tariximizni, hemmisi yoq qilip bu jayni ebediy uzining bir parchisi qiliwélish üchün pütün küchi bilen heriket qiliwatidu dep xelq'arada dewa qiliwatqan peytlirimizde ichimizdin chiqqan bundaq kishilerning xitay istixbarati üchün bu yerdiki meyli teshkilat bolsun yaki teshkilatning ichidiki asasliq kishiler bolsun, meyli jama'et erbabliri bolsun bular toghrisida uchur toplap xitay istixbarat organlirigha bérishi heqiqeten til bilen ipadilesh tes bir ehwal”.

Tutulghan kishiler kim? ular qaysi teshkilat we kimler toghrisida melumat toplap xitay istixbaratigha melumat berdi? bu heqte jawabqa érishish üchün biz istanbul saqchi idarisige téléfon qilghan bolsaqmu téléfon élinmidi.

Biz yene xitayning istanbuldiki bash konsulxanisigha téléfon qilip melumat élishqa tirishtuq, biraq konsulxana xadimliri téléfonni almidi.

Bu heqtiki melumatlar sot mehkimisining qarari élan qilin'ghandin kéyin éniq bolushi mumkin.

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.