Xitay jasusi frank kréyélman “Uyghur irqiy qirghinchiliqi qarari” ni tosup qélish wezipisining höddisidin chiqalmighan

Myunxéndin ixtiyariy muxbirimiz ekrem teyyarlidi
2023.12.18
kamera-bayraq-beijing-tiananmen-AP Béyjing tyen'enmén meydanidiki yol chirighining tüwrükige ornitilghan közitish kamérasining arqisida xitayning dölet bayriqi lepildewatidu.2019-Yili 15-mart, béyjing
AP

15-Dékabirdin buyan yalghuz bélgiye taratqulirila emes, belki yene yawropadiki barliq dangliq axbarat wasitiliri xitay jasusi daniyal wu bilen xitaygha sétilghan bélgiyelik siyasetchi frank kréyélman (Frank Creyelman) toghrisidiki xewerlerge keng sehipe ajratti. Bu jasusluq délosining terkibidin xitayning jaza lagérliri siyasitini pash qilip, Uyghurlar uchrawatqan irqiy qirghinchiliqni dunyagha tonutush bilen shöhret qazan'ghan doktor adriyan zénzning yüz-abroyini töküsh we bélgiye parlaméntining “Uyghur irqiy qirghinchiliqi qarari” ni tosup qélishqa urunushtek Uyghurlargha zich munasiwetlik témilarningmu orun élishi, muhajirettiki Uyghurlarning küchlük diqqitini tartti.

D u q re'isi dolqun eysa ependi bu heqte toxtalghanda, buni “Xitayning chégra halqighan tehditlirining yene bir türi” dep qarashqa bolidighanliqini tilgha aldi. Uning bayan qilishiche, xitayning bu qétimqi jasusluq délosi nurghunlighan gherb döletlirining uyqusini échishigha türtke bolidiken.

Xewerlerde bayan qilishiche, melum bir gherb döliti xitaygha sétilghan bélgiyening sabiq kéngesh palata ezasi frank kréyélman bilen xitay dölet xewipsizliki ministérliqining jasusi daniyal wu arisida 2019-yili 6-aydin 2022-yili 11-ayghiche élip bérilghan söhbet xatirisini qolgha chüshürgen. Gérmaniyening “Eynek” heptilik zhurnili, fransiyening “Dunya” géziti we en'giliyening “Maliye waqti” géziti bu heqtiki uchurlargha érishkendin kéyin, iz qoghlap tekshürüsh élip barghan. Biraq xitay jasusi daniyal wu ularning so'allirigha anche köp jawab bermigen. Xitayning bérlin we biryusséldiki elchixanilirimu bu xusustiki so'allargha jawab bérishni ret qilghan. Xitay tashqiy ishlar ministirliqi bolsa bundaq ishning yoqluqini tilgha élish bilen kupayilen'gen.

Halbuki, xitay jasusi daniyal wuning deslepki iqrarlirida bezi jiddiy hem nazuk mesililer tilgha élin'ghan. Xitaygha sétilghan bélgiyening sabiq kéngesh palata ezasi frank kréyélman'gha xitay teripidin tapshurulghan wezipilerge da'ir söhbet xatirisige nezer aghdursaq, Uyghurlar mesilisining xitayning tashqiy siyasitide neqeder muhim küntertipni igiligen zor bir mesile bolghanliqini köreleymiz.

Xewerlerde ilgiri sürüshiche, frank kréyélman xitaygha jasus bolup ishligen 3 yil ichide, az dégende töwendiki wezipilerning höddisidin chiqishqa buyrulghan:

Birinchi, yawropa ittipaqining re'isi charlés mishélning arqa körünüshini éniqlap, mishélning epti-beshirisini échishqa munasiwetlik bir xulase doklati hazirlash؛

Ikkinchi, yawropa parlaméntining teywenni qollap qarar maqullishigha tosalghu bolush yaki uninggha buzghunchiliq qilish؛

Üchinchi, koruna wirusining tarqilishi yuqiri pellige chiqqan mezgillerde watikan'gha tesir körsitip, bu mesilining xelq'arada siyasiyliship kétip, xitaygha éghir bésim shekillendürüp qoyushining aldini élish؛

Tötinchi, firansiye prézidénti makron we gérmaniye bash ministiri sholtzning xitayni ziyaret qilishidin ilgiri-kéyinki ijtima'iy muhitni tengshesh. Yeni ‛amérika we en'giliye yawropada énérgiye bilen teminlesh qiyinchiliqini tughdurup, muqimsizliq yaratti‚ deydighan jama'et pikrini peyda qilip, xelqni qutritish, ijtima'iy weziyetning keypiyatini béyjinggha paydiliq terepke burash؛

Beshinchi, xongkongluq siyasiy panahliq tiligüchilerni ‛radikal küchler‚ dep teswirlep, ularning panahliq ishlirigha tosalghu yaritish؛

Altinchi, amérikadiki “Kommunizm qurbanliri xatire fondi” ning tetqiqatchisi doktor adriyan zénzge munasiwetlik setchiliklerni qézip chiqip, uning yüz-abroyini töküsh؛

Yettinchi, bélgiye parlaménti qobul qilmaqchi bolghan “Uyghur irqiy qirghinchiliqi qarari” ni tosup qélish, yawropa ittipaqini qalaymiqan qilish.

Melum bolghinidek, bélgiye parlaméntining “Uyghur irqiy qirghinchiliqi qarari” 2021-yili 7-ayning 8-küni maqullan'ghan. Xewerlerde bayan qilishiche, xitaygha sétilghan bélgiyening sabiq kéngesh palata ezasi frank kréyélman'gha bu qararning qobul qilinishini tosup qélish wezipisi bolsa 2021-yili 6-ayda tapshurulghan. Biraq, u wezipisining höddisidin chiqalmighan, uning bélgiye parlaméntidiki térishchanliqi netije bermigen. Oxshashla, xitayning jaza lagérliri jinayitini pash qilip xelq'arada tonulghan doktor adriyan zénzning obrazini xunükleshtürüsh urunushi 2021-yilidin étibaren ewj alghan bolsimu hemde xitay terep uni “Sotqa bérish” tehditliri arqiliq jimiqturmaqchi bolghan bolsimu, aqiwette bu urunushlirining hemmisi meghlup bolghan.

Norwégiyediki weziyet analizchisi bextiyar ömer ependining bildürüshiche, xitay hakimiyiti chet elliklerdin jasus sétiwélish ishlirigha uzun yillardin buyan ghayet zor miqdarda meblegh ajritip kelgen bolup, sétiwélin'ghanlarning bir qismi xitayning tetür teshwiqati üchün küchise, yene bir qismi adriyan zénzge oxshaydighan tetqiqatchilarni we d u q xadimlirini étibarsizlashturushtek wezipilirini ada qilip kelmekte iken.

“Jasus we yalghanchiliq” namliq eserning aptori alékis yoské (Alex Joske) bu heqte mundaq dégen: “Qanche 10 yildin buyan, xitay dölet xewpsizliki ministérliqi dunyaning xitaygha qarita siyasitige we xelq'aradiki xitaygha munasiwetlik munazirilerge tesir körsitishke urunup keldi. Ular ilim ademlirini, siyaset belgiligüchilerni, soda dunyasining rehberlirini, hetta siyaset sahesining erbablirinimu xizmetchilikke qobul qilip, ularni ishqa sélip keldi.”

Xitay jasusluq organlirining frank kréyélman'gha oxshaydighan xitaygha sétilghan yuqiri qatlamdiki gherblik jasuslargha béridighan ma'ashi 6000-10000 yawro etrapida bolghan. Xitaylar köprek yawropa ittipaqidiki ongchil partiyelerning ezalirini qolgha keltürüshni nishan qilghan. Bularning ichide gérmaniyediki “Gérmaniye üchün tallash” namliq yéngidin bash kötürgen ongchil partiyemu bar bolup, ularning shitéfan koytér (Stefan Keuter) isimlik bir ezasi mezkur délogha chétilip qalghan. Biraq u bu heqte axbarat sahesining ziyaritini qobul qilghanda, xitay jasusi wu bilen tonushluqi yoqluqini hemde xitay tereptin para alghanliqini inkar qilghan. Emma xewerlerde, bu déloning xéli köp gherblik kishilerni xitaygha ishligenliki seweblik axbarat sehnisige sörep chiqip, ularni osal ehwalda qoyidighanliqidin bésharetler bérilmekte.

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.