Хитай-пакистан мунасивәт даирисидә “шинҗаң” тәшвиқати күчәйтилмәктә

Вашингтондин мухбиримиз гүлчеһрә тәйярлиди
2024.05.21
omer-uyghur-pakistan-ana-til “ өмәр уйғур вәхпи” ниң башлиқи өмәр уйғур равалпиндики уйғур ана тил мәктипиниң оқуғучилири билән биллә, 2023-йили, равалпинди
Omer Uyghur

Пакистанниң “гувадар күндилик хәвәрлири”, “исламабад почтиси” дегәндәк қисмән мәтбуатлириниң тарқатқан хәвиригә қариғанда, 5-айниң 18-күни “пакистанниң нәзиридики шинҗаңниң истиқбали” намлиқ муһакимә паалийити, исламабадтики бир меһманханида өткүзүлгән.

“равалпиндидики уйғур оқуғучилар, хитайчә нахшиларни ейтип, усул ойнимақта” дәп чүшәндүрүш берилгән сүрәтләр билән тарқитилған бу хәвәрләрдин, бу паалийәтни хитай әлчиханиси вә изчил һалда хитай һөкүмити үчүн хизмәт қилип келиватқан равалпиндидики “хитай муһаҗирлири җәмийити” тәрипидин уюштурғанлиқи мәлум. Паалийәттә хитай баш әлчиханисиниң муавин баш әлчиси ши йүән чяң хитай-пакистан мунасивитидә уйғур райониниң һәл қилғуч рол ойнайдиғанлиқини тәкитлигән. У мундақ дегән: “шинҗаңда 24 миңдин артуқ мәсчит бар, шинҗаң мусулманлириниң һәҗ вә өмрәгә баридиған әркинлики бар. Хитайдики мусулманлар ғәрб ақиллар амбириниң яман ғәрәзлик тәшвиқат паалийәтлирини рәт қилидиған диний әркинликтин бәһримән болуватиду.”

У йәнә уйғур райониниң саяһәт мәнзилигә айланғанлиқи, уйғурларниң турмуш сүпитидә мисли көрүлмигән дәриҗидә яхшилинишни баштин кәчүрүватқанлиқи, районниң иқтисадий гүллиниши қатарлиқларни тәшвиқ қилған.

Хитайниң уйғур диярида иҗра қиливатқан ирқий қирғинчилиқ, җүмлидин мәҗбурий әмгәккә селиш вә вәһший бастуруш қилмишлири, хәлқара җәмийәттә күчлүк күнтәртипкә келиватқан бир мәзгилдә, хитай һөкүмитиниң хәлқара җәмийәттин кәлгән бесимға қарши өз қилмишлиридин тениш үчүн чәтәлләрдики әлчиханилиридин пайдилинип, өзини ақлаш, җинайәтлирини инкар қилиш үчүн тәтүр тәшвиқатлирини күчәйтиватқанлиқи мәлум.

Ши йүән чяңниң баянлиридин, хитайниң пакистанда тәшкиллигән мәзкур паалийитиниңму, америка вә ғәрб әллириниң “уйғур ирқи қирғинчилиқи” һәққидики әйиблишигә қарши, пакистанда тәшкиллигән ахбарат тәшвиқат урушиниң бир қисми икәнлики ашкариланмақта.

У, уйғур райониниң тарихтики әң яхши пәйттин бәһримән болуватқанлиқини, чүнки йәрликтики барлиқ аһалиләрниң сиҗил тәрәққият вә гүллинишниң алға илгириләп, дөләтниң гүллинишидә өз ролини җари қилдуридиғанлиқини тәшвиқ қилиш билән биргә, “америка башчилиқидики ғәрбниң мәтбуатлири хитай һөкүмитигә төһмәт қилди” дегән. Униң баянлиридин йәнә уйғур мәҗбурий әмгики мәсилисиниң паш болушиға қарита хитайниң әндишилириниму ипадиләнгән болуп, у бу һәқтә мәхсус тохтилип, “хитайға болған бир тәрәплимә қараш билән әйибләнгән бир қисим хәлқаралиқ күчләр шинҗаңда қош өлчәм қоллинип, шинҗаңниң кишилик һоқуқни қоғдаш үчүн көрсәткән ғайәт зор тиришчанлиқиға сәл қараш билән бир вақитта, буни ‛кишилик һоқуққа дәхли-тәруз қилиш‚ дәп тәнқид қилди” дегән.

У йәнә сөзини давам қилип “улар өзлириниң шинҗаңдики ‛мәҗбурий әмгәк‚ һәққидики ялған тәшәббусини қоллайдиған пакитларни ойдуруп чиқирип, йәрлик һөкүмәтниң ишқа орунлишиш вә хизмәт бихәтәрлики хизмитигә төһмәт қилди.” дәп җар салған.

Хәвәрләрдә ейтилишичә, у йәнә хитай-пакистан иқтисадий каридори (CPEC) ниң муһимлиқини тәкитләп “CPEC ниң иккинчи басқучида һәр саһәдә һәмкарлишишни үмид қилимиз, биз пакистан билән һәмкарлишип, икки дөләт рәһбәрлири һасил қилған муһим ортақ тонушни йолға қоюшқа тәйярмиз” дәп хитай һөкүмитиниң пакистан билән һәмкарлиқни илгири сүрүш ирадисини ипадилигән.

Йиғинда X-хитай җәмийитиниң рәиси муһәммәд насир хан, хитай муһаҗирлар бирләшмисиниң әзаси муһәммәд әзим хан, гуруппа башлиқи султана һали қатарлиқларму бу паалийәттә сөз қилип, пакистан-хитай мунасивити вә уйғур районидики мусулманлар үчүн дини етиқад әркинликниң барлиқи һәққидә сөз қилған. Мурасим ахирида хитай әлчиханиси сөзлигүчиләргә мукапат тарқатқан.

Пакистан ахбаратлириниң хитайниң “шинҗаң” тәшвиқат оюниға һәмдәмдә болуватқанлиқи көп қетим тәнқидлинип келинмәктә.

Пакистанниң асаслиқ гезитлиридин “тез йолланма мунбири” гезити (Express Tribune) өткән айда, явропада чиқидиған “зимистан” тори тәрипидин, хитайниң “шинҗаң тәшвиқати” ни қилиш билән әйибләнгәниди. Бу һәқтики обзорда улар, пакистанда нопузлуқ мәтбуат әпкари, дәп қарилидиған бу гезитниң “бейҗиңни хушал қилишиниң бир чеки болуши керәклики” ни билдүргән.

Пакистандики өмәр уйғур вәхписиниң башлиқи өмәрхан әпәнди зияритимизни қобул қилип, нөвәттә хитайниң пакистанда уюштурған бу тәтүр тәшвиқат паалийити пакистан һөкүмити башқурушидики қисмән ахбарат вә телевизийәләрдиму көрситилгәнликини билдүрүп: “уйғур мунапиқларниң чиқип хитайни ақлиши бәкму номус бизгә” дәйду өмәхан әпәнди.

Өмәхан әпәндиниң қаришичә, хитай өзиниң әлчиханиси, хитайлиқлар җәмийәтлири һәтта қисмән хитайпәрәс уйғурлардин пайдилинип, бу хил аталмиш муһакимә вә сөһбәт йиғинлирини, өзиниң ирқи қирғинчилиқни инкар қилиш вә пакистан билән болған CPEC вә “бир бәлвағ, бир йол” сияситини тәшвиқ қилиш соруниға айландуруп кәлмәктә. Пакистандики хитай әлчиханиси билән равалпиндидики “хитай муһаҗирлири җәмийити” тәң саһибханилиқ қилған бу нөвәтлик тәшвиқат мәйданида равалпиндидики уйғурларниң қатнаштурулуши диққәт қозғимақта.

Чүнки бир йилға йеқин вақиттин буян, қолида һечқандақ дөләт тәвәлик испати болмиғачқа, равалпиндида яшаватқан 20 аилә 100 чә уйғур ниң пакистандин қоғлап чиқирилиш хәвпидә туруватқанлиқи хәвәр қилинип, хәлқаралиқ кишилик һоқуқ органлириниңму диққитини қозғиған бир мәсилигә айланғаниди.

Өмәрхан әпәндиниң радийомизға билдүрүшичә, 5-айниң 18-күни хитай әлчиханиси билән хитай муһаҗирлар бирләшмисиниң уюштурған “пакистанниң нәзиридики шинҗаңниң истиқбали” намлиқ муһакимә паалийитигә, равалпиндидики бир қисим уйғурлар вә балилирини хитай мәктипидә оқутуватқан ата-ана һәм оқуғучилар болуп хитайға майил 30 дин артуқ киши қатнашқаникән.

Өмәрхан әпәндиниң дейишичә, буниң алдида уйғурларниң вәзийити һәққидә пакистан җамаити арисида әндишиләр күчийишкә вә уйғурларға һесдашлиқ қилғучилар көпийишкә башлиған икән. У, хитайниң шу сәвәбтин тәтүр тәшвиқатини күчәйтиш еһтияҗи туйғанлиқи үчүн бу паалийәтни уюштурди дәп ойлайдикән.

Өмәр әпәнди иҗтимаий таратқу һесаблирида мәхсус видийолуқ чақириқ елан қилип, пакистан җамаитини хитайниң бу тәшвиқатлириға ишәнмәсликни тәвсийә қилған. Өмәрхан әпәнди орду тилида һәмбәһрлигән бу видийосида бу уйғурларни пакистанда хитайни ақлаш һәрикәтлирини тохтитишни чақирған.

Хитай әлчиханиси билән бирлишип бу паалийәтни уюштурғучилардин исламабадтики хитай муһаҗирлар җәмийитиниң рәиси абдуқәйюм мәҗиткә вә хитай әлчиханисиға қилған телефонлиримиз уланмиди.

Өмәрхан әпәндиниң билдүрүшичә, пакистанниң гилгит вә равалпинди қатарлиқ җайлирида нөвәттә миңға йеқин уйғур аилиси яшаватқан болуп, улар пакистанға йәрләшкинигә 50-60 йилдин ашқан болсиму пакистан пуқралиқиға елинмиғанлиқи вә дөләтсизлик киризисида туруватқини үчүн, хитай һөкүмитиниң уларни “хитай муһаҗирлири җәмийити” билән бирлишип охшимиған тактикилар арқилиқ монопол қилиши вә контрол қилишқа урунуп келиватқанлиқи ашкарилинип кәлмәктә иди.

Хитай-пакистан мунасивәтлиригә даир мулаһизиләрдә оттуриға қоюлушичә, “хитай-пакистан иқтисад каридори” хитайниң “бир бәлвағ бир йол” қурулушиниң бир қисми болуп, қәшқәрдин пакистанға тутишидиған ташйол вә төмүр йол қурулушиға хитай ғайәт зор мәбләғ салған. Хитай һөкүмити уйғур вә башқа мусулманларға ирқи қирғинчилиқ вә исламни хитайчилаштуруш сияситини күчәп давам қиливатқан бир пәйттә, йәнә бир тәрәптин пакистанға охшаш ислам дөләтлиридә болса уйғурларниң бәхтияр мусулманлар икәнликини тәшвиқат қилиш арқилиқ, өзиниң иқтисадий вә сиясий истратегийәлик пиланлирини ишқа ашурушқа урунмақтикән.

Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.