Хитай баш әлчиси шйе феңниң уйғур балиларниң уссуллирини тәшвиқат үчүн ишлитиши күчлүк тәнқидләргә дуч кәлди

Вашингтондин мухбиримиз нуриман тәйярлиди
2024.04.29
Xie-feng-AP Хитайниң америкада турушлуқ баш әлчиси шйе фең мухбирларниң соалиға җаваб бериватқан көрүнүш. 2023-Йили 23-май, ню-йорк
AP/Xinhua

Хитайниң америкада турушлуқ баш әлчиси шйе фең (Xie Feng) 25-апрел өзиниң X һесабида уйғур балилириниң охшимиған сорунларда ойниған усуллиридин кириштүрүлүп ясалған бир видийониң үстигә “ваһ, улар һәқиқәтән уссул ойниялайду” дәп язған вә “шинҗаң” дегән хәштәг билән һәмбәһирлигән.

Уйғур балилар уссул ойнаватқан көрүнүш
Уйғур балилар уссул ойнаватқан көрүнүш

Бу видийониң астиға чүшкән инкасларға қариғанда, шйе фең тәрипидин һәмбәһирләнгән бу видийо мухбирларниң, сиясий паалийәтчиләрниң вә аилә әзалири хитайниң лагер вә түрмилиригә қамалған муһаҗирәттики уйғурларниң күчлүк диққитини қозғиған.

“америка авази” радийосиниң уйғур мухбири қасим абдуреһим, шйе фең һәмбәһирлигән видийоға инкас қайтуруп мундақ дәп язған: “баш әлчи шйе фең (уйғур балилириниң усулиға бәргән) инкасиңизға рәһмәт. Уйғурлар өз мәдәнийитини қоғдашта һәқиқәтән қизғин бир милләт. Сизни вашингтондики студийәмиздә һәқиқий уйғур уссулини көрүшкә тәклип қилимән. Уссул көргәч алаһидә уссул таланти бар уйғурларни өз ичигә алған йоқитиветилгән уйғурлар һәққидиму сөзлишәйли. Сизниң бу һәқтики чүшәнчилириңиз аңлиғучилиримиз үчүн толиму қиммәтлик, дәп қараймән. Сиз бизгә мувапиқ бир вақитни ейтсиңиз, бу зиярәтни орунлаштурайли”.

“әркин асия радийоси” хитай бөлүминиң мухбири су йүтоң шйе фең һәмбәһирлигән видийониң астиға мундақ инкас язған: “номус, шйе фең! сиз баш әлчилик салаһийитиңиздин бәкрәк хитай компартийәсиниң тәшвиқат қоралиға охшап қапсиз! хитай даирилири бир қисим уйғурларниң уссул ойнаватқан сахта синлирини сүрәткә алди. Бәлким бу артисларниң аилә-тавабиатлири җаза лагерлирида тутуп турулуватқан болуши мумкин, уларниң аилә-тавабиатлири хитай компартийәси тәрипидин гөрүгә елинған болуши мумкин. Буниңға җаваб берәләмсиз? шинҗаңдики җаза лагерлири тақалдиму? 21-әсирдә уйғурларға қаритилған ирқий қирғинчилиқ тохтидиму? уйғур қул ишчилири қилған әмгики үчүн башқиларға охшаш иш һәққигә ериштиму? пирофессор илһам тохти вә пирофессор раһилә давут немә үчүн тутулди. . . ? шинҗаңдики уйғурлар әркин-азадә илтимас сунуп паспорт алаламду? хитай компартийәси хәлқара журналистларниң шинҗаңға әркин киришигә йол қоямду? мениң шинҗаңға берип зиярәт қилғум бар.”

Су йүтоң бу һәқтики инкасини радийомиз уйғур бөлүмигә елхәт арқилиқ билдүрди, у хетидә мундақ дәп язған: “бир нәччә күн илгири, бир қанчә оқуғучи харвард университетида шйе феңға қарши намайиш қилғаниди. Шйе феңниң X тики бу учури юқириқи оқуғучиларниң намайишиниң наһайити тоғра икәнликини испатлиди. Америка һөкүмити хитай баш әлчисиниң ялған учур тарқитишиға йол қоймаслиқи керәк.”

Мәзкур видийониң астиға йәнә 1989-йили бейҗиңдики тийәнәнмен майданида бастурулған оқуғучилар намайишқа аит рәсимләрму чапланған болуп, “улар бейҗиңдиму уссул ойниғаниди” дегән язмилар билән һәмбәһирләнгән.

“хитайдики кишилик һоқуқ мәсилиси” тәшкилатиниң директори җов феңсо (Zhou Fengsuo) әпәнди тийәнәнмин оқуғучилар һәрикитиниң тәшкиллигүчилиридин бири болуп, узун йиллардин бири хитайда йүз бериватқан кишилик һоқуқ мәсилилири, җүмлидин уйғурларниң кишилик һоқуқ мәсилисигиму йеқиндин көңүл бөлүп келиватқан сиясий паалийәтчиләрниң бери. У шйе феңниң X дә һәмбәһирлигән видийоси һәққидә радийомизниң зияритини қобул қилди. У шйе феңниң бу тәшвиқат характерлик видийони һәмбәһирлишиниң америка ташқи ишлар министири антони билинкен (Antony Blinken) ниң хитай зияритидин илгири елан қилинған доклатта шинҗаңдики ирқий қирғинчилиқниң давам қиливатқанлиқини тилға елиши билән мунасивәтлик икәнликини билдүрүп, мундақ деди: “мениңчә, америка ташқи ишлар министирлиқниң бу доклати хитай тәрәпниң, йәни шйе феңниң тарқатқан видийосиға охшашла бир тәшвиқат илип беришиниң бир сәвәби. Билинкенниң доклатта ейтқанлири һәқиқәт. Әлвәттә, дейилиши керәк. Америка һөкүмити уйғур мәсилисини хитай билән болған мунасивәттә даим тилға елип кәлди. Америка хитай һакимийитиниң дөләт ичидики бастурушлирини пәқәтла кишилик һоқуқ мәсилиси дәп қаримаслиқи керәк. Шйе фең тарқатқан балиларниң видийоси хитайниң типик характерлик сиясий тәшвиқатлириниң бири. Улар бу хил тәшвиқатни даим қилиду, улар тәшвиқатта васитә таллимайду.”

Уйғур паалийәтчи, балилар маарипи тәтқиқатчиси абдувәли аюп әпәнди бу һәқтә радийомизға сөз қилип, хитай һакимийитиниң тәшвиқатта васитә таллимайдиғанлиқини, хитай уссул ойнаватқан бирқанчә уйғур балиларни тәшвиқат үчүн ишләткән билән, әмәлийәттә нәччә миңлиған уйғур балилириниң балилар лагерлирида туруватқанлиқини тәкитлиди.

Шйе феңниң тарқатқан видийосида диққәт қозғиған йәнә бир нуқта шуки, мәзкур видийода уссул ойнаватқан балиларниң һәммиси уйғур болсиму, лекин хитай баш әлчиси шйе фең һечбир йәрдә “уйғур” аталғусини ишләтмигән, әксичә видийониң бешиға алаһидә қилип “шинҗаң” дегән хитайчә намни ишләткән.

Җов феңсо әпәнди бу һәқтә тохтилип, хитай тәрәпниң қәстән “уйғур” дегән милләт аталғусини ишлитиштин қечиватқанлиқни әскәртип өтти: “хитай тәрәпниң бу хил шәкилдә ‛уйғур‚ аталғусини ишлитиштин қечиши, әмәлийәттә уйғурларниң кимликини, милләт сүпитидә мәвҗутлуқини инкар қилғанлиқ, уларниң һоқуқини рәт қилғанлиқтур. Хитайниң уйғурларға қаратқан бастуруши һазир пүтүн дуняда билинди. Бу хитайниң уйғурларни милләт сүпитидә йоқ қилип көрситиштики бир истратегийәси. Шуңа улар ‛уйғур‚ дегән милләт исмини ишлитиштин қачиду.”

Абдувәли аюп әпәнди бу һәқтә тохтилип, хитайниң аталмиш “шинҗаңлиқ” кимликини “уйғур” кимликиниң орниға дәсситиш пиланиниң бурундин барлиқини әскәртти.

Абдувәли аюп әпәнди ахирида мундақ деди: “хитай һакимийити уйғур әвладлирини ‛хитай‚ қилип чоң қилишқа һәр қанчә күчисиму, әмма мувәппәқийәт қазиниши натайин. Чүнки тәтқиқат нуқтисидин ейтқанда, кимлики инкар қилинған һәр қандақ милләтниң өз кимликини издиши техиму күчлүк болиду.”

Хитай баш әлчиси шйе фең вә яки вашингтондики хитай әлчиханиси X дә шйе феңниң һесаби арқилиқ тарқитилған видийониң астиға йезилған мухбирларниң соаллири яки аилиси лагер түрмиләргә қамалған муһаҗирәттики уйғурларниң сориған соаллириниң һечбиригә җаваб бәрмигән.

Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.