Хитайниң ахбарат әркинликигә қаратқан қош өлчими ғулғула қозғиди

Вашингтондин мухбиримиз нуриман тәйярлиди
2024.04.16
pichan-lukchun-weqesi-muxbir.jpg Хитай сақчилири пичан вәқәсидә мухбирларниң қолидики рәсим тартиш аппаратини тартивеливатқан көрүнүш. 2013-Йили 28-июн.
AFP

Шиветсийә таратқулиридин “готеборгс почтиси” (Göteborgs-Posten) гезити йеқинда 2022-йили 10-айда җасуслуқ гумандари билән тутулған хитай мухбир чен шөфейниң шиветсийәдин қоғлап чиқирилмақчи болғанлиқини хәвәр қилди. Шиветсийә һөкүмити 2010-йили хитай “хәлқ гезити” ниң бир мухбирини җасуслуқ қилмиши билән әйибләп чеградин қоғлап чиқарғаниди. Хәвәрдә йәнә әгәр бу қетим 6 айдин бири шиветсийәдә қамақта туруватқан чен шөфей чеградин қоғлап чиқирилса шиветсийә-хитай мунасивитигә тәсир йетиши мумкинлики көрситилгән.

Бу түрдики хәвәрләр 2020-йилиниң алдинқи йеримида хитай һөкүмитиниң “ню-йорк вақит гезити” , “вал-сетрит гезити” вә “вашингтон почтиси” қатарлиқ хәлқаралиқ мәтбуатларниң хитайда турушлуқ мухбирлиридин аз дегәндә 18 ни қоғлап чиқарғанлиқи һәққидики хәвәрләрни қайта әскә салди.

Хитай һөкүмитиниң чәтәллик мухбирларни һәйдәп чиқириши пәқәт юқирида тилға елинғанлар биләнла чәклинип қалмиған. 2016-Йили хитайниң аталмиш “террорлуққа қарши туруш сиясити” ни тәнқид қилған фирансийәлик мухбир урсула готийир (Ursula Gauthier) ханим визиси узартилмаслиқ усули билән хитайдин қоғлап чиқирилған. “базфид хәвәрлири” (Buzzfeed News) ториниң бейҗиңдики ишханисиниң мудири мега раҗагопалан (Megha Rajagopalan) ханимму 2017-йили өзиниң уйғур елигә қилған биваситә зиярити асасида язған “21-әсирдики сақчи дөлити мана мушундақ болиду” мавзулуқ мақалиси сәвәблик 2018-йили охшаш усулда хитайдин һәйдәлгән.

 “ташқи сиясәт” журнилиниң муавин муһәррири җәймис палмер (James Palmer) бейҗиңда 15 йил турған болуп, 2017-йили хитайдин айрилишқа мәҗбур болған. У 2018-йили өктәбирдә америкиниң ню-йорк шәһиридә “хитай архиплири” журнили вә ню-йорктики йорк университети қанун факултетиниң ортақ саһибханилиқида “шинҗаңдики вәзийәт” намлиқ бир сөһбәт йиғинида көз йеши қилип туруп уйғур достлириниң һәммисиниң бирдин-бирдин ғайиб болғанлиқини, уларниң из-дерикини қилалмиғанлиқини ейтқан.

Җәймис палмер бу мунасивәт билән радийомиз зияритини қобул қилди. У өзиниң әйни вақитта хитайдин айрилишқа мәҗбур болғанлиқи һәққидә тохтилип мундақ деди: “әйни вақитта хитайниң сиясий вәзийити бәк җиддийлишип кәтти. У йәрдә мухбирлиқ қилиш техиму тәскә чүшти. Мениң уйғур достлирим туюқсиз ғайиб болушқа башлиди. Һәтта хитай мухбир достлиримму тәһдит һес қиливатқанлиқни билдүргәндин кейин, бу йәрдә әмди турушқа болмайдикән, дәп хитайдин чиқип кетишни қарар қилдим. ”

Униң баян қилишичә, ғәрб дунясидики мухбирлар һәммила кишигә мәлум болғинидәк мустәқил ахбарат органлири үчүн хизмәт қилсиму, хитай һөкүмитиниң нәзиридә пүтүн дуняниң хизмәт тәртипи вә функсийәси хитай һөкүмитиниңкидин пәрқ қилмайду. Улар ашу хил мәнтиқ асасида ғәрб мухбирлирини һәрқачан “дүшмән күчләрниң бир қисми” дәп қарашқа адәтләнгән. У бу һәқтә тохтилип мундақ деди: “америка хитайниң мухбирлириға хитайниң америка мухбирлириға виза беришидин нәччә һәссә асанла виза бериду. Чүнки америка хитайниң әксичә ахбарат әркинликигә ишиниду. Хитайда ахбаратниң әһвали мундақ. Шинхуа агентлиқи хитай истихбарат органлири билән бирликтә һәрикәт қилиду. Шуңлашқа улар хитайдики чәтәл ахбарат органлириниң мустәқил орган икәнликигә ишәнмәйду. Баш иштаби америкада болған ахбарат органлирини америка һөкүмитигә ишләйду, дәп қарайду. Мәсилән ‛ню-йорк вақти‚ гезитиниң бейҗиңда турушлуқ мухбирлирини биваситә америка мәркизи истихбарат идариси (CIA) ға доклат қилиду, дәп ойлайду. Шуңа хуласә қилғанда хитай өзиниң сайисидин өзи қорқуп, әндишә билән муамилә қилиду. ”

Әнглийәдики шефилд университети шәрқий асия тәтқиқат институтиниң лектори дейвид тобин (David Tobin) әпәнди хитайниң чәтәллик “дүшмән күчләр” ни чәкләш урунушлириниң қурбанлиридин бири һесаблиниду. У әйни вақитта тәтқиқат үчүн үрүмчидә турған һәмдә 2009-йилидики “5-июл үрүмчи қирғинчилиқи” һәққидә нурғун мақалиләрни язған. 2016-Йили әнглийәгә қайтқандин кейин қайта бармиған. У бу һәқтә тохтилип мундақ деди: “мән 2016-йили үрүмчидә бир уйғур достум билән қәһвәханида олтуруп параңлашқан вақтимдила у йәргә қайта бармайдиғанлиқимни билгән. Әйни вақитта у достум бир телефон тапшурувалди. Телефон қилған киши һөкүмәттә ишләйдиған бири икән. Униңдин нәдә, немә иш қиливатқанлиқини сориди. У бир чәтәллик дости билән қәһвә ечип олтурғанлиқини ейтти. Башқа артуқ гәп болмиди. Лекин достум маңа әгәр раст гәп қилмиса из-дерәксиз ғайиб болуп кетидиғанлиқини ейтти. Ашу вақитта мән уйғур достлиримни улар һәққидики тәтқиқатим түпәйли хәтәрлик әһвалға чүшүрүп қойидиғанлиқимни һес қилдим. Йәнә келип у вақитларда хитай һөкүмити чирай тонуш техникиси арқилиқ назарәтни таза күчәйткән иди. Мән достлиримниң мән түпәйли назарәт астиға елинишини халимиғачқа мени рәсмий қоғлап чиқириветиштин бурун хитайдин кетишни қарар қилдим.”

Һалбуки шиветсийә һөкүмити қоғлап чиқармақчи болған чен шөфейниң әһвали биз юқирида тилға елип өткән кишиләрниң әһвалидин асман-земин пәрқ қилиду. Чен шөфейниң башқурушида шиветсийәдә нәшр қилинип кәлгән “йешил почта” гезити хитайниң һөкүмәт таратқулири вә хитай компартийәсиниң шиветсийәдики бирлик сәп бөлүми билән йеқин алақини сақлап кәлгән. Чен шөфей бу гезиттин пайдилинип “шинҗаң фото сүрәт көргәзмиси” вә башқа мәдәнийәт паалийәтлирини уюштуруп, хитайниң уйғурларға қаратқан қәбиһ сиясәтлирини ақлайдиған тәшвиқатларни көпләп базарға салған.

Хитай һөкүмити ғәрб дунясида әнә шу хилдики “мухбирлар” арқилиқ өз тәшвиқатини тохтавсиз давам қилдуруш биләнла чәклинип қалмай йәнә ғәрбиниң маарип системиси арқилиқму өзлириниң коммунистик дуня қарашлирини тәдриҗий сиңдүрүш вә тарқитишқа зеһин қоюп кәлгән. Давид тобин хитайниң мәктәпләрдики җасуслуқ һәрикәтлири һәққидә тохтилип мундақ деди: “америка вә әнглийәгә охшаш дөләтләргә оқуш үчүн кәлгән хитай оқуғучилар мәктәпләрдә җасуслуқ қилалмайду. Чүнки мәктәпләрдә дөләт бихәтәрликигә тақилидиған учурларни топлиялмайду. Лекин мәктәпләргә оқуш үчүн тизимға алдурған аталмиш хитай оқуғучилар йәрлик оқуғучилар вә башқа дөләтләрдин кәлгән оқуғучиларниң идийәсини бурмилашқа тиришиду. Һәтта оқутқучиларниң лексийәсиниң йөнилишигә, уларниң ой-пикригә тәсир қилишқа күчәйду. Йәни бу аталмиш хитай оқуғучилар дөләт бихәтәрлики үчүн учур топлимиғини билән, хитайға берип тәтқиқат билән шуғулланмақчи болған чәтәллик тәтқиқатчилар аллиқачан ашу хил коммунистик тәсирниң түрткисидә хитайға барғанда хитайниң сиясәтлирини әйиблимәйдиған яки тәнқидлимәйдиған болуп чиқиду. Бәзилири һәтта хитай компартийәсиниң сиясий күчигә даир тәкшүрүшләрни қилмаслиққа капаләтлик қилиш үчүн һәрикәт қилиду.”

Нөвәттә хитай һөкүмәт таратқулириниң хәлқаралиқ иҗтимаий таратқулардики мухбирлири вә анализчилири шиветсийә һөкүмитиниң хитай мухбирни қайтурмақчи болғанлиқини “ахбарат әркинликигә һөрмәт қилмиғанлиқ” дәп әйиблигән. Әмма улар хитайниң қоғлап чиқиривәткән хәлқаралиқ ахбарат васитилириниң мухбирлири һәққидә һечнемә демигән. Шуниңдәк уларниң хитайда турған вақитлирида немиләрни язғанлиқи тоғрисидиму лам-җим демигән. Уларниң бу хилдики қилмишлири бирдәк “хупсәнлик билән өз пайдисиға иш көрүш” дәп қариливатқанлиқи мәлум.

Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.