Yawropa parlaménti qararname maqullap xitay hökümitidin jaza lagérlirini taqashni telep qildi

Yawropa parlaménti qararname maqullap xitay hökümitidin jaza lagérlirini taqashni telep qildi.

10-Öktebir küni, yawropa parlaménti mutleq üstün awaz bilen xitay hökümitining Uyghurlargha qaratqan mu'amilisini eyibleydighan qararname élan qildi.

Yawropa parlaménti qararnamiside, xitay hökümitini türmide tutup turuluwatqan ilham toxti we gülshen abbasni derhal we shertsiz qoyup bérishke, Uyghur élidiki jaza lagérlirini taqap, xalighanche tutqun qilin'ghan barliq tutqunlarni azad qilishqa, ularning aqiwiti heqqide melumat bérishke we ularning a'ilisidikiler bilen bolghan normal alaqisini eslige keltürüshke chaqirdi.

Yawropa parlaméntida maqullan'ghan bu abide xaraktérlik qararda, xitay hökümitining Uyghurlargha qaritiwatqan siyasetliri “Insaniyetke qarshi jinayet” dep atalghan bolup, bu jinayetlerning “Éghir irqiy qirghinchiliq xewpi” teshkil qilidighanliqi otturigha qoyulghan. Uningda mundaq déyilgen:

“Yawropa parlaménti xitay da'irilirini Uyghurlargha qaritiwatqan keng kölemlik nazaret qilish, mejburiy emgekke sélish, tughmas qilish, tughutni cheklesh we Uyghur kimlikini yoqitish qatarliq qebih siyasetler bilen Uyghurlarni basturushni we teqibleshni toxtitishini telep qilidu. Bu siyasetler insaniyetke qarshi jinayet bolup, éghir irqiy qirghinchiliq xewpi teshkil qilidu.”

Keskin ibariler ishlitilgen qararnamide yene, xitay hökümitining birleshken döletler teshkilati (b d t) kishilik hoquq aliy komissarliqi ishxanisining Uyghurlar heqqidiki doklatida otturigha qoyulghan tewsiyelerge emel qilmighanliqi eyiblen'gen bolup, xitay hökümitining rayonda musteqil tekshürüsh ep bérishqa yol qoyushi lazimliqi körsitilgen.

Yawropa parlaménti 10-öktebir künidiki yighinida dunyaning herqaysi jayliridiki kishilik hoquq mesililiri üstide üch qararname élan qilghan bolup, uning birining Uyghurlar mesilisi bolushi küchlük diqqet qozghidi hemde alqishqa érishti.

Uyghur herikiti teshkilatining diréktori roshen abbas xanim bu munasiwet bilen radiyomizgha söz qilip yawropa parlaméntining qararnamisi Uyghurlar mesilisining kün tertipte tutup turulushida muhim rol oynaydighanliqini bildürdi. U mundaq dédi:

“Yawropa parlaméntining hedem gülshen abbas we ilham toxtining ismini atap turup, Uyghurlar uchrawatqan irqiy qirghinchiliq we insaniyetke qarshi jinayetni tilgha élishi Uyghur mesilisining yene bir qétim kün tertipke kélishige türtke boldi. Hemmige melum bolghandek, amérikaning eksiche, yawropa Uyghurlar mesiliside bir'az jimip qalghan idi. Belkim buninggha rusiye-ukra'ina urushi we ottura sherqtiki toqunushlar seweb bolghan bolushi mumkin. Emma shundaqtimu, bu mesilining parlaméntta kün tertipke kélishi intayin muhim ehmiyetke ige.”

Dunya Uyghur qurultiyimu X te élan qilghan bayanatida yawropa parlaméntining qararini qarshi alghan. Ular “Yawropa parlamént ezalirining Uyghurlarning kishilik hoquqigha köngül bölgenlikige rehmet éytip, buning Uyghur xelqi üchün élip bériliwatqan adalet we izzet-hörmet kürishide intayin muhim ehmiyetke ige” ikenlikini tekitligen.

Türmidiki Uyghur ziyaliysi ilham toxtining qizi, amérikadiki emgekchiler hoquqi teshkilati tetqiqatchisi jewher ilham mezkur qararnamini “Nahayiti zor qedem” dep körsetken. U radiyomizgha élxet arqiliq ewetken sözide “Buning Uyghur mesilisining bu yéngi nöwetlik parlamént üchün intayin muhim orun'gha qoyulidighanliqidin dérek béridighanliqini” bildürgen. U yazma inkasida mundaq dégen:

“Menche bu qararning élan qilinishi nahayiti zor qedem bolup hésablinidu. Bu yéngi nöwetlik parlaméntning Uyghur mesilisining muhim kün tertipte turidighanliqidin dérek béridu. Uning üstige bu qararda ‛irqiy qirghinchiliq‚ atalghusi bilen birlikte mejburiy emgekni ayaghlashturush heqqide küchlük ibariler orun alghan bolup, u ilgiriki herqandaq bir bayan'gha qarighanda köp küchlük.”

Yawropa parlaménti bügün élan qilghan ortaq qararnamiside Uyghurlar mesilisidiki meydanini ipadilepla qalmay, bu heqtiki konkrét teleplirinimu otturigha qoyghan. Ular qararnamiside “Yawropa ittipaqi we uninggha eza döletlerni xitaydiki kishilik hoquq depsendichilikige chétishliq yuqiri derijilik emeldarlar we orunlargha qoshumche jazalarni yürgüzüshke؛ xitay bilen bolidighan barliq yuqiri derijilik uchrishishlarda Uyghurlar mesilisini otturigha qoyup xitaygha bésim ishlitishke؛ b d t kishilik hoquq aliy komissarliqi ishxanisining Uyghurlar heqqidiki doklatini yéngilap, xitay hökümitining mes'uliyitini sürüshtürüshke da'ir konkrét heriket pilanini otturigha qoyushqa” dewet qilghan.

Qararnamide yene eza döletler bu döletlerde yashawatqan Uyghurlar we bir qisim xitay öktichilirining xitayning dölet halqighan basturushigha uchrash mesilisini hel qilishqa we jawabkarlarni jazalashqa, xitayda tijaret qiliwatqan barliq yawropa shirketliri kishilik hoquq mesilisidiki mes'uliyitini ada qilishqa dewet qilin'ghan. Yawropa parlaménti élan qilghan bu ortaq qararname 540 awazning qollap awaz bérishi, 23 awazning ret qilishi we 47 awazning terepsizliki bilen élan qilin'ghan.

Mutleq üstün awaz bilen qobul qilin'ghan bu qararname del xitay hökümiti Uyghurlargha qaritiwatqan irqiy qirghinchiliqini inkar qilish teshwiqatini kücheytken, chet ellerdiki bir qisim Uyghurlarning Uyghur élige bérip-kélishige yol qoyush arqiliq rayonning hemme kishige ochuqluqini ilgiri sürüwatqan, shuningdek buni amérikaning xitaygha qozghighan iqtisadi urushining bir qismi dep teshwiq qiliwatqan mezgilge toghra kelgen.

Mezkur qararnamini qollap awaz bergen parlamént ezasi mériyam léksimen xanim (Miriam Lexmann) xanim X tiki inkasida “Men xitay hökümitining semige salimenki, yawropa ittipaqi xitay kompartiyesining bésimi astida yashawatqan sansizlighan kishiler üchün söz qilish iradisidin hergiz qaytmaydu. Tehdit we öch élish heriketliri bizni erkinlikimiz we xewpsizlikimizni mudapi'e qilishtin tosup qalalmaydu” dep yazghan.

Xitay hökümiti 2021-yili 3-ayda yawropa parlaméntidiki Uyghur heqlirini qollap söz qilghan we yawropa ittipaqining bingtüen'ge qarshi jaza tedbiri yolgha qoyushigha türtke bolghan yawropadiki 10 parlamént ezasigha, shundaqla yawropa kéngishining siyaset we xewpsizlik komitéti, yawropa parlaméntining kishilik hoquq tarmaq komitéti qatarliq töt orun'gha öch élish xaraktérlik jaza tedbiri qoyghan idi.